CZECHY ÜBER ALLES - Jaroslav Rudiš "Aleja Narodowa"

Rudiš portretuje antybohatera naszych czasów

Jaroslav Rudiš cieszy się u nas wyjątkowymi względami – wszystkie jego powieści zostały przetłumaczone na język polski (kolejno: Niebo pod Berlinem, Grandhotel – niektórzy mogą pamiętać zrealizowany na podstawie tej książki film Davida Ondřička – Koniec punku w Helsinkach, Cisza w Pradze). To niezwykły wynik jak na pisarza spoza kręgu literatury anglojęzycznej. Co jest tak ujmującego w prozie tego autora, przemieszczającego się swobodnie między Czechami i Niemcami, ale też pomiędzy gatunkami (Rudiš ma na swoim koncie również sztukę teatralną, słuchowiska radiowe, scenariusz kultowego komiksu Alois Nebel, występy kabaretowe i współpracę z zespołami muzycznymi)? Na pewno łatwość w opisywaniu skomplikowanych relacji międzyludzkich, smykałka do portretowania zwichrowanych jednostek, językowa lekkość i poczucie humoru. Jednak, pomimo dużej zawartości ironii i luzu, nie można określić twórczości Rudiša mianem lekkiej i przyjemnej. Autor Grandhotelu często odnosi się do narodowych traum i trudnego dziedzictwa historycznego. Nigdy jednak nie robił tego tak bezpośrednio jak w najnowszej powieści. Aleja Narodowa to efekt narastającej frustracji i niezgody na brunatniejącą środkowoeuropejską rzeczywistość.

Zapomnijcie o czeskim humorze – mówi Rudiš. Pora zerwać z fałszywym obrazem poczciwych Czechaczków z knajpy. Od czeskiego czwórboju knedlik-kapusta-kotlet-piwo można jedynie dostać niestrawności. Taki właśnie „Stalingrad w żołądku” pokonał ojca Vandama, głównego bohatera Alei Narodowej. Jednak Vandam, niepomny tej srogiej lekcji, wciąż przekazuje swojemu synowi złote myśli przodków – „zanim gruby schudnie, chudy umrze”. Trzeba się napchać, by być gotowym do walki – przecież pokój to tylko przerwa między wojnami. W kierowanym do syna ojcowskim monologu Vandama jest więcej takich uniwersalnych prawd, zasłyszanych w osiedlowej pijalni wśród hajlujących kompanów. Tak, Vandam jest dumnym Czechem. Lubi innych, dopóki go nie zdenerwują. Szanuje kobiety, póki są uległe. I, jak zapewnia, nie jest nazistą, jedynie spadkobiercą starożytnych Rzymian. Usprawiedliwiająca wszystko mitomania Vandama idzie dalej – wszak to on rozpętał Aksamitną Rewolucję! Populistyczny monolog Vandama ukazuje stan duszy zepchniętych na margines rówieśników Rudiša (rocznik 1972). Chodzi tu nie tylko o Czechów, ale o mieszkańców byłych demoludów – osieroconych przez socjalizm, zapomnianych przez kapitalizm, oszukanych przez życie. To całe rzesze kiboli i drobnych przestępców, zamkniętych w osiedlowych gettach i przekazujących kolejnym pokoleniom brednie o kulcie siły, honorze i ocaleniu własnego narodu i białej rasy. Śmiesznie już było – zdaje się mówić Rudiš. Teraz przyszła kolej na terapię wstrząsową.

Jaroslav Rudiš

"Aleja Narodowa"

tłum. Katarzyna Dudzic-Grabińska

Książkowe Klimaty, Wrocław 2016

WSPANIAŁE LATA 80. - Petr Šabach "Pijane banany"

W Czechosłowacji było tak szaro i nudno, że aż śmiesznie – twierdzi Petr Šabach

„Coś mnie się zdaje, że czereśnie będą w tym roku spore jak końskie jaja” – typowo szwejkowski początek Pijanych bananów wyraźnie uświadamia, kto jest literackim mistrzem Petra Šabacha, jednego z najpopularniejszych czeskich humorystów. Oczywiście Jaroslav Hašek. Ale też Bohumil Hrabal. Czyli dwaj giganci anegdoty, którzy na bazie knajpianej gadki – typowo czeskiej specjalności – potrafili zbudować literackie majstersztyki. Šabach nauczył się od nich, że nie istnieją peryferie życia i że w każdym, nawet najbardziej banalnym przejawie rzeczywistości kryje się literacki potencjał. Czwarta już w polskim tłumaczeniu powieść Šabacha pokazuje, że mottem twórczości autora „Gówno się pali” jest hasło „Im mniej, tym więcej”. To główny paradoks tej twórczości, który zapewnił jej spory sukces. „Zazdroszczę pisarzom amerykańskim. Ci to mają fajnie. Wszystko z górki, serio, pod każdym względem mają lepiej niż ja. Po pierwsze: mieszkają w Ameryce, gdzie non stop coś się dzieje” – twierdzi główny bohater „Pijanych bananów”. I zaraz udowadnia, że inni wcale nie mają gorzej, bo nawet wysiadywanie pod trzepakiem może stać się nie lada przygodą. Wystarczy tylko trochę fantazji – a tej młodym bohaterom powieści Šabacha nie brakuje.

Fantazja jest w „Pijanych bananach” kluczowa, albowiem przy jej pomocy można ubarwić szarą codzienność lat osiemdziesiątych w Czechosłowacji. O to przede wszystkim chodzi bohaterom Šabacha – jak pokonać nudę i beznadzieję, jak dać dyla z husakowskiej normalizacji, jak wykiwać system, nawet jeśli jest to tylko system szkolnictwa. Nieustannie ironizujący Šabach nie ukrywa jednak swojego sentymentu dla poprzedniej epoki, w której wszelki chłam mógł stać się wartościowy (absurdalna chodliwość „ceczek”), a wykonawcy spod znaku czechosłowackiego disco święcili triumfy nawet na polskich listach przebojów. Dla nieuleczalnych nostalgików lektura „Pijanych bananów” powinna być – koniecznie z równoczesnym obejrzeniem „Pupendo” lub jakiegokolwiek innego filmu na podstawie prozy Šabacha oraz odtworzeniem na YouTube hitu Holky z naší školky – rzeczą obowiązkową. A dla wszystkich pozostałych będzie z pewnością świetną zabawą.

Petr Šabach

"Pijane banany"

tłum. Julia Różewicz

Afera, Wrocław 2015

tekst ukazał się pierwotnie w "Polityce"

HUMOR Z GŁOWĄ - Zdenĕk Svĕrák, Podwójne widzenie"

Opowiadania Zdenka Svĕráka to gotowe pomysły filmowe

„Gdybyście mnie spotkali, być może mielibyście wrażenie, że skądś mnie znacie” - zdanie rozpoczynające jedno z opowiadań zamieszczonych w tomie „Podwójne widzenie” wiele mówi o ich autorze, czyli Zdenku Svĕráku. W Czechach znają go wszyscy. Wraz z Ladislavem Smoljakem powołał wszak do życia Járę Cimrmana, absolutnego geniusza wszelkich dziedzin, który w głosowaniu na Największego Czecha zdobył bezapelacyjnie pierwsze miejsce (ostatecznie tytułu tego nie otrzymał, ponieważ był postacią fikcyjną – jakie to czeskie!). Ale Zdenĕk Svĕrák jest nie tylko autorem sztuk teatralnych poświęconych Cimrmanowi. Jest także scenarzystą filmowym i aktorem – udanie łączył te role chociażby w wyreżyserowanych przez jego syna Jana filmach „Kola” i „Butelki zwrotne” (Oscar dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego). Jest też pisarzem – po książce dla dzieci „Ucieszki Cieszka” w tłumaczeniu polskim ukazuje się wreszcie wybór jego opowiadań.

Opowiadania Zdenka Svĕráka odwołują się do tradycji czeskiej humoreski, tej literackiej specjalności narodowej, która jest gatunkiem absolutnie osobnym i wyjątkowym. Dość łatwo można je scharakteryzować – przedstawiają zazwyczaj zwyczajnych bohaterów zmagających się z codziennymi perypetiami, o których opowiada się potocznym językiem, często w formie zabawnych dialogów, nie rezygnując przy tym z wrażliwości spojrzenia. Najważniejszy jednak jest tutaj specyficzny humor – daleki od satyry i złośliwego wyśmiewania wad. Właściwością twórczości Svĕráka jest śmiech dobrotliwy, współczujący, spełniający niejako terapeutyczną rolę. Lubimy tych bohaterów, bo są tak samo jak my śmieszni i nieporadni, tak samo boksują się z życiem. A jednocześnie zazdrościmy im tego, co mówi o Czechach narodowy stereotyp – spokoju, pogody ducha i (w opowiadaniach Svĕráka jest to szczególnie widoczne) swobody obyczajowej. 

Pod względem artystycznym nie są to arcydzieła. Svĕrák nie będzie – bo nie chce być – drugim Hrabalem. Ma raczej temperament scenarzysty – najważniejsze są dla niego anegdoty, sytuacyjne dowcipy i chwytliwe pomysły. A tych jest tu co niemiara – choćby kulturalny taksówkarz, mechanik samochodowy dorabiający jako znachor czy Wietnamka ucząca się czeskiego z krzyżówek. Nic dziwnego, że czeskie kino jest dla polskich filmowców wzorem do naśladowania. Trudno kręcić mądre komedie, gdy się nie ma takiego opowiadacza jak Zdenĕk Svĕrák.

Zdenĕk Svĕrák

"Podwójne widzenie"

Dorota Dobrew, Jan Węglowski

Książkowe Klimaty, Wrocław 2015

SZLACHECTWO ZOBOWIĄZUJE - Evžen Boček "Ostatnia arystokratka

Jak napisać w Czechach bestseller? Najlepiej obśmiać szlachtę

Evžen Boček w "Ostatniej arystokratce" nie oszczędza swoich bohaterów, czyli amerykańskiej rodziny o arystokratycznych korzeniach, która przyjeżdża do Czech, by zamieszkać w odzyskanym po latach rodowym zamku. Nie oszczędza też czytelnika – od pierwszej strony i opisu próby przemytu prochów antenatów w torebkach po słonych orzeszkach Boček nakręca spiralę gagów. O komiczne sytuacje nietrudno, gdy powołuje się do życia bohaterów jawnie karykaturalnych, a takimi są przedstawiciele rodziny Kostków oraz trzyosobowy personel podupadłego zamku – nadużywająca orzechówki sprzątaczka i kucharka o wyjątkowo nieprzystającym do niej nazwisku Cicha, przejawiający muzyczne zamiłowanie hipochondryczny ogrodnik oraz oporny wobec wszelkich nowinek kasztelan o charakterze Obłomowa. Dodajmy do tego zaradną bizneswoman, która przy pomocy poradnika marketingu próbuje podźwignąć zamek i ich nowych właścicieli z finansowej ruiny, i mamy gotową powieść śrubującą wyniki sprzedaży i uznaną za najśmieszniejszą książkę roku.

Pomimo dość schematycznego sposobu konstrukcji bohaterów i fabuły Ostatnia arystokratka jest jednak czymś więcej niż tylko zgrabnie skrojoną humoreską. Bočkowi udało się bowiem celnie zdiagnozować socjologiczny fenomen, którym jest ambiwalentny stosunek Czechów do arystokracji. Zgodnie z narodowym stereotypem Czesi, będący narodem plebejuszy, mają awersję do błękitnej krwi. Przedstawiciele stanu wyższego postrzegani są jako wyobcowani ze społeczeństwa kosmopolici i utracjusze, którzy – zamknięci w swoich zamkach i otoczeni służbą – oderwani są od rzeczywistości. Z drugiej strony przeciętny Czech pragnie poznać arystokratyczne zwyczaje, a do szlacheckich posiadłości ustawiają się kolejki zwiedzających (o takim zainteresowaniu marzą niezdolni do żadnej pracy właściciele zamku na Kostce). Czesi śmieją się z arystokratów, a jednocześnie ich podziwiają. Wystarczy przypomnieć, że księciu Karolowi Schwarzenbergowi – cichemu bohaterowi drugiego planu z powieści Bočka – zabrakło 4,82% głosów, by w wyborach prezydenckich w 2013 roku odnieść zwycięstwo nad Milošem Zemanem. Być może prawie 80 tysięcy czytelników, którzy kupili Ostatnią arystokratkę, chcieli z arystokracji się pośmiać, ale przede wszystkim podejrzeć ich życie. A Boček coś o tym wie – od 1992 roku jest kasztelanem na jednym z morawskich zamków.

Evžen Boček

"Ostatnie arystokratka"

tłum. Mirosław Śmigielski

Stara Szkoła, Radziechowy 2015

(tekst ukazał się pierwotnie w "Polityce")

HRABAL DZIECKIEM PODSZYTY - Bohumil Hrabal "Złocieńka"

Hrabal, zapatrzywszy się w swoich „pabitelskich” bohaterów, plotących, co im ślina na język przyniosła, często konfabulował. Dlatego, czytając wywiady, których udzielał, nie można wszystkiego, co mówił, traktować serio. Był niczym jego stryj Pepin, z monologów którego należałoby odsiać co drugie zdanie, by stały się wiarygodne. Ale co z tego, skoro rzeczywistość nie bywa tak piękna jak fikcja. 

Zanim zatem sięgniemy po jedyną napisaną przez Hrabala książkę dla dzieci, warto dowiedzieć się, co sam miał na ten temat do powiedzenia. To na swój sposób urocze, jak w rozmowie z Laszlo Szigetim co chwila zaprzecza sam sobie („drybluje na chustce do nosa” – w zgodzie z oryginalnym tytułem tego wywiadu-rzeki). Najpierw mówi więc: „Napisałem kiedyś na zamówienie bajkę dla dzieci”, a potem dodaje: „Gdyby mi teraz ktoś zaproponował, żebym napisał sztukę teatralną czy książkę dla dzieci, musiałbym odmówić, ja nigdy nie oglądałem się na zamówienia”. Lepiej zatem sięgnąć do faktów – krótka bajka „Złocieńka” ukazała się w wydawnictwie Mladá fronta w roku 1965. Data jest istotna, ponieważ w tym samym roku ukazały się „Pociągi pod specjalnym nadzorem” i tom opowiadań „Sprzedam dom, w którym już nie chcę mieszkać”. W takim sąsiedztwie „Złocieńka” – choć była adresowana do innego czytelnika – musiała przepaść. Dlatego Hrabal zdecydował się dołączyć ją do trzeciego wydania tomu wczesnych opowiadań „Pábitele” – jako pełnoprawne opowiadanie.

Czym zatem jest „Złocieńka” – bajką dla dzieci czy typową dla wczesnego Hrabala zasłyszaną historią, jednocześnie okrutną i wzruszającą? Chciałoby się powiedzieć, że jest i tym, i tym. Opowieść o pracującym w wiejskiej spółdzielni pastuchu krów Krzysztofku i o stadzie jego podopiecznych, w którym na pierwszy plan wybija się tytułowa Złocieńka, ma cechy bajki dziecięcej (obdarzeni ludzkim głosem bohaterowie zwierzęcy, umoralniający happy end, „łagodny” język, pełen metafor i porównań), ale gdy spojrzeć na nią z perspektywy pozostałych utworów Hrabala, dostrzeżemy w niej elementy obecne w innych tekstach: zwyczajnych bohaterów z ich prostymi życiowymi mądrościami czy zaczerpniętą z pism Schopenhauera kategorię Alle Liebe ist Mittleid, którą Hrabal zwykł często tłumaczyć jako współczucie dla zwierząt („Jeśli nigdzie nie można było mnie znaleźć, to znaczyło, że leżę w stajni, z wołami albo z końmi”). 

Wydaje się jednak, że czytelnik dziecięcy nie będzie specjalnie usatysfakcjonowany „Złocieńką” (zwłaszcza dla dzisiejszych dzieci będzie to ramotka rozgrywająca się w trudnych do pojęcia realiach). Sam Hrabal podkreślał zresztą, że dzieci nie ma i nie rozumie ich postrzegania świata. I jeśli pisze dla dzieci, to raczej „dla dużych dzieci, które są w każdym z nas, dorosłych”. I tak chyba należy „Złocieńkę” traktować – jako opowiadanie dla dużych dzieci. Zwłaszcza tych, które są nieprzytomnie zakochane w twórczości Hrabala. Z pewnością wybaczą autorowi pewien brak lekkości, który pojawiał się, gdy autor ten pisał na zamówienie.

Wszystkim natomiast – i dzieciom, i dorosłym – spodobają się z pewnością świetne, „łaciate” ilustracje Agaty Dębickiej.

Bohumil Hrabal
„Złocieńka”
il. Agata Dębicka
tłum. Wojciech Soliński
czuły barbarzyńca, Warszawa 2014

(tekst ukazał się pierwotnie w "Chimerze")

ŚLADAMI HRABALA - Tomáš Mazal "Praga z Hrabalem"

Do tej pory literackim patronem Pragi pozostawał Franz Kafka, a żelaznym punktem wycieczek po czeskiej stolicy była Złota Uliczka. Po publikacji „Pragi z Hrabalem” może się to zmienić.

Ta książka musiała prędzej czy później powstać. Przecież co ambitniejsze biura podróży od lat organizują wycieczki do Czech szlakiem miejsc związanych z życiem i twórczością Bohumila Hrabala. A fanatyczni czytelnicy zwiedzają Pragę, Nymburk czy Kersko zaopatrzeni w odpowiednio popodkreślane, kompletnie zaczytane i wypełnione notatkami na marginesach egzemplarze „Postrzyżyn”, „Święta przebiśniegu” czy „Wesel w domu”. Od teraz rajd śladami autora „Pociągów pod specjalnym nadzorem” będzie znacznie łatwiejszy – w „Pradze z Hrabalem” Tomáš Mazal (autor sążnistej i do tej pory niestety nie przetłumaczonej na polski biografii Bohumila Hrabala) pracowicie wynotował z książek czeskiego pisarza fragmenty poświęcone związanym z tym autorem miejscom, dopisał do nich rys historyczno-biograficzny, całość zaś zilustrował odpowiednimi zdjęciami (zarówno stanu obecnego, jak też – w przypadku, gdy dane miejsce zmieniło swój wygląd lub przestało istnieć – archiwalnymi). Nic, tylko ruszać w drogę. Trzeba tylko odpowiednio odczytać tytuł książki – czyli nie sugerować się polskim przekładem i pamiętać, że jest to przewodnik nie tylko po Pradze, ale po całych Czechach – i wziąć długi urlop. Wszak Mazal dzieli książkę na 47 części, w których znajdują się opisy poszczególnych miejsc w czeskich i morawskich miastach, ale niektóre rozdziały poświęcone są więcej niż jednemu miejscu. Sama wycieczka po knajpach Libni, połączona rzecz jasna z degustacją, zająć może kilka dni (dla osób ze słabą głową czas ten może się znacznie wydłużyć). Trudno będzie raczej dorównać Hrabalowi, który rozpoczęty po południu „wielki libeński slalom” (odwiedzenie ponad 20 knajp) kończył późną nocą. Ale Hrabal jest typem Szwejkowskim, a wszyscy przecież pamiętamy, jakie rekordy bił w tej konkurencji Józef Szwejk („Pewnej nocy byłem w dwudziestu ośmiu lokalach. Ale muszę się pochwalić, że nigdzie nie zamawiałem więcej niż trzy piwa”).

Mazal w swoim drobiazgowo sporządzonym przewodniku literacko-turystycznym proponuje odwiedzenie miejsc oczywistych – browar w Nymburku, praska ulica Na Grobli, działka w Kersku – ale też opisuje miejsca epizodycznie pojawiające się w utworach Hrabala (jak choćby Sobiesław, gdzie pisarz odbywał kurs artyleryjski). A że z każdym miejscem łączą się poszczególne wydarzenia i postaci, „Praga z Hrabalem” staje się nieocenionym leksykonem Hrabalowskim. Niemal idealnym. Niemal, bo przecież dziwić może, że rozdział poświęcony Nymburkowi nie został opatrzony choćby jednym z cytatem z „trylogii nymburskiej”, nie wiadomo dlaczego notkę poświęconą Piwiarni Kruszowickiej zdobi zdjęcie zrobione w gospodzie Pod Złotym Tygrysem, dlaczego część zdjęć jest niepodpisana, albo dlaczego Mazal pewne informacje powtarza (dotyczy to zwłaszcza pierwszych rozdziałów). Ale to tylko drobiazgi. Drobiazgi, które mogą wręcz być urocze – jak choćby redaktorskie potknięcie (jedno z naprawdę niewielu), zamieniające datę rozpoczęcia przez Hrabala studiów prawniczych z 1935 na 1953 rok. Ten drobny czeski – nomen omen – błąd jest o tyle symptomatyczny, że wpisuje się w łańcuch Hrabalowskich opóźnień. W dzieciństwie Hrabal dwukrotnie nie zdał do następnej klasy, przedłużając sobie młodość, potem z powodu agresji hitlerowskich Niemiec na Republikę Czeską z opóźnieniem skończył studia, zaś jego literacki debiut przeciągnął się o wiele lat. Na dodatek studia prawnicze, które Hrabal podjął tylko, by zrobić przyjemność matce, i po ukończeniu których nigdy nie pracował w wyuczonym zawodzie, przyszły pisarz uważał za nieporozumienie (choć wsiąknął wtedy w świat literatury i filozofii) i przejaw „sztucznego losu”. Omyłkowe opóźnienie jego akademickiego startu, ten drobny redaktorski błąd, sam uznałby pewnie za przejaw „praskiej ironii”, przypadkowe przekłamanie, które znacznie bardziej zaświadcza o prawdzie niż stan faktyczny. Ech, ten Hrabal! Nawet błędy mu służą.

Tomáš Mazal

„Praga z Hrabalem”

tłum. Jakub Pacześniak

czuły barbarzyńca, Warszawa 2014

(tekst ukazał się pierwotnie w portalu Xięgarnia)

TU SIĘ UMIERA - Jan Balabán "Zapytaj taty"

Proza Jana Balabána – w dojmujący sposób ukazującego ciemną stronę ludzkiej egzystencji – burzy stereotyp rubasznej literatury czeskiej.

Nad literaturą czeską krąży dwugłowe widmo. Hašek i Hrabal – jakkolwiek autorzy genialni – spowodowali, że obiegowa opinia o tamtejszej prozie na długie lata zawęziła się do krzywdzącego sformułowania o knajpianej anegdocie. Wiele wody w Wełtawie jeszcze upłynie, nim przestaniemy myśleć o tamtejszej literaturze jako lekkiej, łatwej i przyjemnej. Co prawda książki Jáchyma Topola czy Jana Pelca pokazały, że Czesi mogą pisać inaczej – drapieżnie, zaczepnie, wściekle, bezkompromisowo. Ale dopiero Jan Balabán udowodnił, że w czeskiej literaturze jest także miejsce na smutek.

Balabán jest najbardziej nieczeskim wśród czeskich pisarzy. Jako żarliwy ewangelik często odnosił się w swojej twórczości do kwestii wiary i duchowości – zwłaszcza do problemu zwątpienia. Jego bohaterowie, wywodzący się z robotniczego środowiska prowincjonalnej (w odniesieniu do Pragi) Ostrawy, szybko przekonują się, że międzyludzkie kontakty nie przynoszą spodziewanej nadziei na pozytywne zmiany w życiu. Są zgorzkniali, samotni, sfrustrowani – wciąż jednak czują, że istnieje wyższy porządek, który nada ich trwaniu jakiś sens. Tak jest też z bohaterami powieści „Zapytaj taty”, trojgiem dorosłych dzieci  zmagających się ze śmiercią ojca, która w ich nieuporządkowane życie wniosła kolejną przeszkodę nie do pokonania – pustkę. Katka, Emil i Hans, każde na swój sposób, mierzą się z poczuciem osamotnienia i próbują skonfrontować pamięć o ojcu z bolesną prawdą, która po jego śmierci wyszła na światło dzienne. Skomplikowana narracja, pełna przeplatających się monologów wewnętrznych, na które składają się przemyślenia, domysły, sny i wizje, odpowiada ich stanowi wewnętrznemu. O zmaganiach tych wydrążonych ludzi z tajemnicą Balabán opowiada językiem oschłym i pozbawionym emocji, jakby chciał tym bardziej pozbawić bohatera (i czytelników) wszelkich złudzeń: „Tu się nie mówi: tato, nie umieraj! Tu się umiera”.

Mimo pesymistycznej wymowy proza Balabána jest w zaskakujący sposób piękna. Zwłaszcza wtedy, gdy pozbawiona wszelkich ozdobników narracja nagle wychyla się w stronę poetyckiej refleksji. Gdy czujemy, że autor rozumie swoich bohaterów i zna dogłębnie ich bolączki, ponieważ tak naprawdę pisze o własnych doświadczeniach. A zwłaszcza wtedy, gdy zaczynamy rozumieć, że Balabán jest w swoim pisaniu obezwładniająco szczery. I że jest to prawda literacka, ale też życiowa. (Balabán umarł tuż po napisaniu „Zapytaj taty”. Przyczyną śmierci była kardiomopatia, czyli niewydolność serca spowodowana powiększeniem mięśnia sercowego).

Jan Balaban

"Zapytaj taty"

tłum. Olga Czernikow

Czeskie Klimaty, Wrocław 2013

(tekst ukazał się pierwotnie w "Lampie")

TRZY EPIZODY Z ŻYCIA MĘŻCZYZNY - Emil Hakl "Zasady śmiesznego zachowania"

W genialnej powieści „O rodzicach i dzieciach” Emil Hakl, jeden z najsłabiej u nas znanych wybitnych pisarzy czeskich, odświeżył tamtejszą tradycję prozy anegdotycznej. Luźna rozmowa, którą toczą ojciec z synem podczas popołudniowej przechadzki od jednej knajpy do drugiej, wpisuje się w historyczny nurt czeskiej literatury wyznaczony przez Haszka i Hrabala. Hakl umiejętnie nadał tej opowieści współczesnej werwy – głównie za pomocą zdynamizowanego, niezwykle luźnego języka, którym posługują się bohaterowie. Przekomarzanie się czterdziestoletniego Honzy (alter ego autora) z ojcem to jeden z najdowcipniejszych kawałków współczesnej literatury europejskiej, a zarazem niezwykle tkliwy obraz trudnej miłości ojcowsko-synowskiej.

„Zasady śmiesznego zachowania” są poniekąd kontynuacją tamtej powieści, choć nieznajomość „O rodzicach i dzieciach” nie zubaża odbioru najnowszej powieści Hakla. Tym razem jednak dialog, na którym bazowała wcześniejsza powieść, nie jest aż tak bardzo eksponowany – równie ważny w „Zasadach śmiesznego zachowania” jest monolog wewnętrzny. Fabularny powód wprowadzenia tego zabiegu Hakl przedstawia czytelnikowi z pewnym opóźnieniem, dając najpierw szansę Honzie (w pierwszej części powieści) na prezentację swojego nowego oblicza – nieco zgorzkniałego i cynicznego samotnika, który wikła się w trudne związki z kobietami (relacje z nimi ograniczają się głównie do esemesowej korespondencji) oraz udaje się na dość przypadkowe wyprawy z młodszymi o całe pokolenie kompanami. Ta generacyjna przepaść jest niezwykle ważna, w znacznej mierze wpływa bowiem na małomówność i wycofanie Honzy, który ponad dialog przedkłada teraz refleksyjny monolog.

Dopiero w drugiej części powieści dowiadujemy się, jaki jest główny powód wyobcowania Honzy – to śmierć ojca. Jest to symboliczne zerwanie z rodzinnymi pogwarkami i kłótniami, które były rozpisaną na wiele lat próbą pojednania ojca z synem. Dramatyczne interludium, w którym Honza monologuje nad łóżkiem umierającego ojca, w niczym nie zaburza jednak  lekkiego i dowcipnego tonu całości – to wręcz najbardziej pogodny i wzruszający fragment „Zasad śmiesznego zachowania”. Następująca po nim liryczno-przygodowa koda, w której Honza pielgrzymuje nad Morze Czarne, by rozsypać tam prochy ojca, ma natomiast w sobie coś z twardej, męskiej prozy podróżniczej. Przedzieranie się przez dziką deltę Dunaju (to geograficznie najbliższy z możliwych koniec świata) jest dla Honzy podróżą w głąb siebie, oczyszczeniem, zamknięciem pewnego etapu, nowym początkiem.

W „Zasadach śmiesznego zachowania” Emil Hakl w naturalny sposób rozszerzył swoją dotychczasową poetykę o nowy wymiar – anegdotyczne szaleństwo wzbogacił o wyrazistość przeżyć wewnętrznych, prostotę i bezpośredniość języka mówionego zestawił z zaskakującą metaforyką opisu, zaś doraźność tematyki dopełnił metafizycznym dreszczem. Powstała w ten sposób dowcipna i mądra książka o mężczyźnie, który znalazł się na życiowym zakręcie. Rzecz lekka i szorstka zarazem. Mała wielka czeska proza. 

Emil Hakl

„Zasady śmiesznego zachowania”

tłum. Julia Różewicz

Wydawnictwo Afera, Wrocław 2013

(tekst ukazał się pierwotnie w "Chimerze")

PIĘĆ DO ZERA, CZYLI FUCKING AND SHOPPING - Petra Hulova "Plastikowe M3, czyli czeska pornografia"

Czesi, przedstawiciele narodu spokojnego i żyjącego na luzie, nie płoszą się na myśl o seksie. Jako obywatele prawdziwie wyzwoleni, będący Europejczykami bardziej niż my, mówią o „tych sprawach” bez ogródek i bez rumieńców. Taka na przykład Petra Hůlova napisała „Plastikowe M3” (polski wydawca dopisał książce podtytuł „Czeska pornografia” wzięty ze  zrealizowanej na podstawie powieści sztuki teatralnej – wiadomo, seks się lepiej sprzedaje…), czyli monolog 30-letniej prostytutki, która w swoim przytulnym mieszkanku przyjmuje panów i zdaje z tych wizyt drobiazgową relację. U nas, gdzie dzieła sztuki szkalujące obraz zdrowych wartości rodzinnych trzeba napiętnować i okadzić, a ich autorów podać do sądu, takie coś by się nie sprawdziło. W Czechach co innego – pełen sukces (i książki, i sztuki).

Myliłby się jednak ten, kto w potoczystym monologu widziałby tylko pełną świństewek historyjkę o krążeniu bohaterki między łóżkiem (gdzie zarabia) a galerią handlową (gdzie ochoczo wydaje to, co zarobiła). Książka Hůlovej jest czymś znacznie więcej niż czytadłem o sekso- i zakupoholiczce. Po pierwsze – jest to proza o wyjątkowo wysokim poziomie językowego artyzmu. Meandrujący kapryśnie monolog bohaterki nie układa się w wyrazistą linię fabularną, a dodatkowo co chwila inkrustowany jest piętrowymi metaforami To niemalże poemat prozą – zadziorny, rozbuchany, nieokiełznany. Po drugie – pomimo całej dosłowności opisów cielesnych zmagań, nie ma w powieści ani krzty wulgarności. A to dzięki nieokiełznanej słowotwórczej pomysłowości autorki, która nudne i przyciężkie schematy językowe – w każdym chyba języku trzeba się sporo nagłowić, by o seksie mówić i pisać w odświeżający sposób – potrafiła zamienić w lekką, dowcipną, a czasem zgryźliwą tyradę (osobne brawa należą się tłumaczce Julii Różewicz, która potrafiła odnaleźć dla czeskich neologizmów i zaskakujących łamańców polskie ekwiwalenty). Po trzecie – jest to proza zaangażowana, w której Hůlova wyznacza swojej bohaterce społeczną misję. Łóżkowa działalność bohaterki „Plastikowego M3” okazuje się bowiem prowadzoną w specyficzny sposób („specyficzny” to zresztą słowo-klucz w odniesieniu do tej powieści) dywersyjną walką z pedofilami. Po czwarte – Hůlova zręcznie wywraca na nice ustalone i zastane porządki, do których w swojej wygodzie zanadto się przyzwyczailiśmy. Zaczyna się od językowej podmiany (żeńskie organy określa się tu rzeczownikiem rodzaju męskiego i na odwrót), by za jej pomocą otworzyć sobie drogę do odwrócenia ról społecznych. W „Plastikowym M3” to kobieta jest zdobywcą (zdobywczynią) seksualnych trofeów, to kobieta panuje nad sytuacją, nadzoruje swoich klientów, a nawet ich ośmiesza. W ostateczności prowadzi to do dekonstrukcji dyskursu miłosnego, a seks zostaje odarty z aury romantycznego zespolenia ciał i dusz. To tylko finansowa transakcja – mówi Hůlova – oparta na dodatek na fałszywych przesłankach, upokarzające oszustwo, cyniczna gra, blef. A może (po piąte) całe to „Plastikowe M3” to jedna wielka kpina, puszczenie oka, hologram z logo digiświata?

Oto pięć dowodów na wielkość małej powieści Hůlovej. Ponieważ w polskiej literaturze na podobną rzecz się raczej nie doczekamy, można powiedzieć, że jest pięć do zera. Czesi znowu górą. A zwłaszcza Czeszki.

Petra Hůlova

„Plastikowe M3, czyli czeska pornografia”

tłum. Julia Różewicz

Wydawnictwo Afera, Wrocław 2013

 (tekst ukazał się pierwotnie w "Chimerze")

PUNK IS (NOT) DEAD - Jarolav Rudiš "Koniec punku w Helsinkach"

 

Powieść Jaroslava Rudiša jest, zgodnie z tytułem, punkowa – prosta jak trzy akordy i szczera jak darcie mordy. Ale też nostalgiczna. I mądra.

Jaroslav Rudiš reinterpretuje w „Końcu punku w Helsinkach” legendę o kultowej parze punk rocka, Sidzie i Nancy, osadzając ją w środkowoeuropejskim kontekście demoludów. Sidem jest NRD-owski punkowiec Ole, który w roku 1987 przyjeżdża do Pilzna na koncert zespołu Die Toten Hosen, Nancy zaś to 17-letnia Czeszka, pragnąca uciec do zachodnich Niemiec, by zaznać upragnionej wolności. Okazuje się, że to właśnie w tamtym miejscu i w tamtym czasie, w Czechosłowacji doby Husáka i w przaśnych wschodnich Niemczech Honeckera, ta punkowa historia miłości tragicznej nabiera właściwego znaczenia. Hasło „No future” pasowało bowiem o wiele bardziej do socjalistycznej beznadziei niż do wspieranego przez przemysł muzyczny sztucznie wykreowanego buntu angielskich nastolatków. Dla ówczesnych młodych ludzi z Czechosłowacji, wschodnich Niemiec i reszty socjalistycznego obozu przyszłość naprawdę nie istniała. Nancy z szarego Jesenika, walcząc na swój sposób z systemem (między innymi za pomocą ignorowania interpunkcji w swoim dzienniku) celnie zdiagnozowała stan umysłu jej rówieśników z krajów demokracji ludowej: „Włączysz radio i leci gówno albo Vondračkova. Włączysz telewizor a tam gówno albo seriale o komunistach. Wychodzisz na dwór i też gówno”. Ucieczką z tego gównianego świata pozostawała muzyka, bunt i marzenia. Kiedy jednak marzenia się ziściły, a znienawidzony system upadł, okazało się, że w nowej rzeczywistości nie ma miejsca na dawne młodzieńcze ideały.

Rudiš umiejętnie konfrontuje świat socjalizmu i kapitalizmu, zderzając zapiski Nancy z współczesną narracją Olego, który w zjednoczonych już Niemczech próbuje żyć na punkową modłę, prowadząc wskrzeszającą atmosferę dawnych lat knajpę o nazwie Helsinki. Tyle tylko, że – jak mawia klasyk – bunt mu się nieco ustatecznił, a poza tym w nowym świecie nie ma już miejsca dla takich dinozaurów jak on. Tę smutną prawdę o końcu pewnego mitu i o zgorzknieniu dzisiejszych czterdziestolatków Rudiš podaje w iście punkowy sposób – liczy się prostota, energia i emocje. Ale między wierszami znajdzie się też miejsce na refleksję o tym, że prawdziwą walkę staczamy przede wszystkim nie z realnym bądź wyimaginowanym systemem, ale sami z sobą, z własną pamięcią i z błędami przeszłości. I jeszcze – że bunt jest niezależny od politycznych i społecznych uwarunkowań, albowiem jest wytworem młodych serc i gorących głów. Przekazuje się go niczym pałeczkę następnym pokoleniom, które co prawdą mają już inną muzykę i żyją w innej rzeczywistości, ale nadal buzuje w nich wściekłość i na swój sposób chcą zmieniać świat. 

Jaroslav Rudiš

"Koniec punku w Helsinkach"

tłum. Katarzyna Dudzic

Czeskie Klimaty, Wrocław 2013

ŻYJMY KRÓTKO! - Karel Capek "Sprawa Makropulos"

Karel Čapek bezsprzecznie był geniuszem. Nie chodzi nawet o skalę jego możliwości literackich (pisał wszystko – od powiastek filozoficznych i powieści science-fiction przez bajki dla dzieci, aforyzmy i dramaty aż po felietony i reportaże), o poziom artystyczny jego utworów, ani o ich imponującą zawartość intelektualną. Chodzi przede wszystkim o to, że ten skromny czeski idealista był prorokiem. Przepowiedział koszmar rządów totalitarnych, przepowiedział postęp technologiczno-cywilizacyjny, przepowiedział bunt robotów, a nawet (w dramacie „R.U.R”) po raz pierwszy użył słowa „robot”. W sztuce „Sprawa Makropulos” – sto lat przed pierwszymi eksperymentami z klonowaniem i próbami wydłużania ludzkiego życia – ostrzegał przed moralnymi konsekwencjami pędu ku nieśmiertelności.

„Sprawa Makropulos” narodziła się jako artystyczne narzędzie w polemice Čapka z G.B. Shawem, z którym czeski autor spierał się już przy okazji „R.U.R.”, przekonując angielskiego ironistę, iż „wytwory ludzkiego umysłu wymykają nam się z rąk”. Do tej tezy wrócił przy okazji kolejnego korespondencyjnego pojedynku – na „Powrót do Matuzalema”, w którym Shaw dowodził iż nieśmiertelność (lub choćby długowieczność) byłaby najlepszym lekiem na ludzką głupotę, Čapek odpowiedział sztuką, która sprowadza mrzonki Shawa do smutnego absurdu. Bohaterka sztuki, śpiewaczka operowa Emilia Marty, w efekcie eksperymentu  zleconego przez słynnego cesarza alchemika Rudolfa II, zyskuje nieśmiertelność. Ale nie przysparza jej to ani mądrości, ani szczęścia. Zachowała wieczną młodość i urodę, ale zyskała tym samym skłonność do nieustannej zgryźliwości. Potrafi błysnąć dowcipnym docinkiem („Wszyscy nic, tylko umierają”), ale jest postacią nader tragiczną. Jej nieśmiertelność prowadzi co prawda do wielu zabawnych dialogowych nieporozumień, ale Čapek, pisząc tę „komedię w trzech aktach z przemianą”, główny nacisk położył właśnie na finalną przemianę, w której śmierć staje się największym wybawieniem. W swoim przedśmiertnym monologu Emilia zdąży jeszcze wygłosić exposé do przyszłych pokoleń: ”Człowiek nie może kochać trzysta lat. Ani żywić nadziei, ani tworzyć, ani patrzyć trzysta lat. Nie zniesie tego. Wszystko mu zbrzydnie”. Żyjmy zatem krótko, ale treściwie. I wierzmy Čapkowi na słowo, że to wariant dużo bardziej optymistyczny od długowieczności.

Karel Čapek

„Sprawa Makropulos”

tłum. Jan Gondowicz

komiks – Maciej Sieńczyk

Axis Mundi/Teatr Wielki – Opera Narodowa, Warszawa 2013

(tekst ukazał się pierwotnie w "Lampie")

OBÓZ JAKO POMYSŁ NA BIZNES - Jachym Topol "Warsztat diabła"

Getto pizza w Terezinie, żywe mumie w Chatyniu – Jáchym Topol w groteskowy sposób opisuje efekty komercjalizacji naznaczonych śmiercią miejsc pamięci.

Terezin to zbudowana pod koniec XVIII w. twierdza, którą za czasów Protektoratu Czech i Moraw hitlerowcy zmienili w obóz koncentracyjny. Po wyzwoleniu przez Armię Czerwoną czechosłowackie władze wybudowały na terenie obozu muzeum-pomnik upamiętniający dziesiątki tysięcy pomordowanych tam ofiar. Pomnik istnieje do dzisiaj. W muzeum panuje cisza i spokój. Tyle faktów. Stanowią one tło groteskowej powieści „Warsztat diabła”, w której Jáchym Topol zabawił się w stworzenie alternatywnej wizji terezińskiej rzeczywistości. U Topola konkurencją dla muzeum staje się anarchistyczna komuna, która, przy pomocy sporych datków wpłacanych przez ocaleńców z całego świata, przetworzyła były obóz w coś na kształt nad wyraz współczesnego miejsca pamięci połączonego z wesołym miasteczkiem. Kolejne pokolenia potomków wojennych ofiar szukają tu śladów przodków pogryzając „getto pizzę” i uczestnicząc w Warsztatach Radości.

To jednak nic w porównaniu z opisanym w drugiej części powieści białoruskim Chatyniem, gdzie – po tym, jak terezińska komuna została zniszczona – główny bohater trafia jako specjalista od rewitalizacji miejsc z bolesną przeszłością. Nie przypuszcza jednak, że zarówno historia jak i teraźniejszość Białorusi znacznie się różnią od czeskich (a więc demokratycznych i europejskich) standardów. Czym bowiem są niewinne w sumie pomysły czeskich anarchistów przy białoruskiej wizji muzeum ludobójstwa, gdzie podłączane do prądu zabalsamowane zwłoki opowiadają o krwawych rzeziach? Proporcje zobowiązują – czym są wszak dwie czeskie spalone wsie w porównaniu z dziewięcioma tysiącami spalonych w trakcie wojny wsi białoruskich? Sposób myślenia aktywistów z Mińska jest nadzwyczaj prosty: „Musimy mieć co zaproponować światu. Coś, czego nie ma nikt inny”. Proponują więc białoruski „horror trip”. Albowiem nie liczy się dla nich pamięć, tylko biznes i promocja. Do sukcesu idzie się tutaj po trupach.

Topol, wychodząc od czarnej groteski, funduje czytelnikom prawdziwy spektakl grozy. A jednocześnie, nie rezygnując z atrakcyjnej fabuły, przypomina bolesną prawdę o postępującej deprecjacji stabuizowanych dotąd przestrzeni. Zorganizowane wycieczki do obozu Auschwitz-Birkenau z obowiązkowymi fotkami i zakupem pamiątek to tylko początek drogi, na którą wkracza „biznes Zagłady” – ostrzega Topol. I pokazuje jednocześnie, do czego może doprowadzić komercjalizacja postpamięci. Byłe obozy koncentracyjne jako środkowoeuropejskie Disneylands albo parki grozy? Na razie – na szczęście! – to tylko powieściowa fikcja à la Topol. Tym bardziej przerażająca, że świetnie napisana.

Jáchym Topol
"Warsztat diabła"
tłum. Leszek Engelking
Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2013

 (tekst ukazał się w zmienionej formie w "Polityce")

POWIEŚĆ Z WYSTAWIONYM JĘZYKIEM - Petr Šabach "Masłem do dołu"

 

Początek powieści Petra Šabacha „Masłem do dołu” to najlepsze książkowe otwarcie w literaturze czeskiej od pamiętnego zdania rozpoczynającego „Przygody dobrego wojaka Szwejka”. „Kiedy Mohammed Atta przywalił Boeingiem 767 w północną wieżę World Trade Center, ja i prezydent Bush junior właśnie czytaliśmy bajki. Ja »O czym szumią wierzby« Kennetha Grahame’a, on »Bardzo głodną gąsienicę« Erica Carle’a” – zaczyna Šabach i od razu wiadomo, że – jak przystało na to, co określamy mianem klasycznej czeskiej powieści – pierwsze skrzypce będzie tu grała anegdota.

I tak jest w istocie – bohaterowie Šabacha, najczęściej biesiadujący w knajpie (a jakże!), mają do opowiedzenia setki wybornych historii. Choćby o tym, jak doktor Michálek chciał nastraszyć żonę w Muzeum Figur Woskowych. Albo o pobycie Evžena w bułgarskim szpitalu, kiedy jego sąsiada odwiedziły dwie córki i ten zapragnął je przenocować. Evžen, najlepszy przyjaciel głównego bohatera i narratora Arnošta, sam jest zresztą chodzącą anegdotą – hoży sześćdziesięciolatek w wojskowej kurtce Regiment M65 i z gazową parabelką schowaną w kaburze („jak amerykańscy desantowcy”) wszędzie widzi globalne zagrożenie, któremu tylko on może zapobiec. Pozostali bohaterowie są nieco przyjaźniej nastawieni do życia i wzbudzają niekłamaną sympatię czytelnika. Największą oczywiście sam Arnošt, ale jak można nie lubić faceta, który na starość zakłada mały antykwariat, a największą frajdę sprawia mu czytanie wnukowi bajek i wieczorne biesiadowanie z kumplami w knajpie? I nawet, gdy życie czasem nie układa się po jego myśli, zawsze zachowuje typowo czeski klíd, czyli niewzruszony spokój i pogodę ducha. W życiu pewne rzeczy są nieuniknione i posmarowana kromka zawsze ląduje na podłodze masłem do dołu. Ale czy musi tak być zawsze?

Anegdotyczna struktura fabuły i Szwejkowski charakter większości wykreowanych przez Šabacha postaci stawiają go w gronie literackich spadkobierców Haška, choć blisko mu również do Hrabala. Świadczyć może o tym nie tylko Hrabalowskie motto, wskazujące na nieoczekiwaną obecność poezji w codziennym życiu, ale też nieustanne przenikanie się dwóch porządków narracyjno-fabularnych. Równie dobrze mógłby bowiem Šabach wykorzystać jako motto inną wypowiedź autora „Postrzyżyn”: „tragizm życia i humor to bliźnięta”. Šabach buduje swoje utwory na podobnej zasadzie – zmienia nieustannie emocjonalne rejestry i, przechodząc od śmiechu do płaczu, dotyka spraw najważniejszych. Co istotne – unika przy tym patosu i banału, zawsze staje w opozycji do utartych schematów, idzie pod prąd upupiających przykazów społecznych. „Masłem do dołu” to przecież nie tylko kopalnia anegdot i energetyczny kopniak – to także prztyczek w nos wykluczeniu ze względu na wiek, antyageistowski manifest. Bohaterowie powieści Šabacha, będący w wieku okołoemerytalnym, ciągle pozostają młodzi duchem: „I chociaż gdyby podliczyć, ile mamy łącznie lat, wyszłoby z sześćset albo siedemset, nie zachowujemy się jak stare zgredy, witamy się dziarskimi razami w plecy, ciągle mówimy »kurde«, a fotograf Šamal nosi koszulkę z wystawionym językiem”.

Czy coś nam to przypomina? Podobnie przecież nie godził się na zepchnięcie na boczny tor bohater filmu Jana Svěraka „Butelki zwrotne”. Ten filmowy trop pojawia się tu nieprzypadkowo, albowiem za fenomenem współczesnego czeskiego kina, które swój sukces opiera na tragikomicznej fabule wciągającej zwyczajnych bohaterów w niecodzienne sytuacje, stoi w jakiejś mierze także sam Šabach. To na podstawie jego opowiadań z tomu „Gówno się pali” inny świetny reżyser Jan Hřebejk nakręcił kultowe „Pod jednym dachem” (nie mylić z serialem z lat 70.!). To właśnie Šabach jest współodpowiedzialny za to, co nazywamy czeską specyfiką tamtejszej literatury i kina, i czego tak bardzo Czechom zazdrościmy. Pora zdać sobie sprawę z tego, że Šabach, wciąż niezbyt w Polsce popularny, jest jednym z ważniejszych współczesnych czeskich twórców. „Masłem do dołu” to najlepsza okazja do nadrobienia zaległości i odkrycia mistrza czeskiego humoru (oprócz najnowszej powieści w tłumaczeniu Julii Różewicz ukazały się także wspomniane „Gówno się pali” oraz „Podróże konika morskiego”). To literatura, która pod lekkością stylu kryje poważne rozpoznania, i po czesku wydobywa absurdalne sytuacje z codziennej egzystencji. „Jak powiedział feldkurat Katz: w Budziejowicach był raz pewien dobosz, ożenił się, a po roku umarł. No powiedz, czy to nie jest dobra anegdota?”.

Petr Šabach
"Masłem do dołu"
tłum. Julia Różewicz
Wydawnictwo Afera , Wrocław 2013

Tekst ukazał się pierwotnie w Xięgarni - http://xiegarnia.pl/recenzje/powiesc-z-wystawionym-jezykiem/#more-12731

CHŁODNYM OKIEM - Petra Soukupová "Zniknąć"

Trzy historie o utracie rodzinnych więzi podane sprawozdawczym tonem.

Czescy krytycy są zachwyceni, czytelnicy ruszyli tłumnie do księgarń. Nad Wełtawą narodziła się nowa literacka gwiazda, która bez trudu zgarnęła najważniejsze nagrody za zbiór „Zniknąć” – trzy dłuższe nowele poświęcone niełatwym rodzinnym relacjom i codziennym  problemom. Brak, utrata, pustka. A do tego wszystkiego dzieci jako główni bohaterowie. Wszystko to wygląda podejrzanie i z daleka już trąci łzawym sentymentalizmem, ewentualnie – w wersji hard – naturalistycznym epatowaniem obrazkami z domowego piekła. Nic z tych rzeczy – Petra Soukupová świadomie unika wszelkich ekstremów i stawia na emocjonalny constans, który dopełnia chłodem beznamiętnej narracji. Dzięki dystansowi i chirurgicznej precyzji opisu udało się jej w doskonały sposób uchwycić pełne napięć rodzinne dramaty.

Autorka spogląda na swoich bohaterów chłodnym okiem biologa wpatrującego się przez mikroskop w mały wycinek życia. A to, co widzi, opisuje językiem stricte sprawozdawczym, oddając głos to dorosłym, to dzieciom. Pozwala to zaakcentować rozziew między zaabsorbowanymi własnymi sprawami rodzicami, a ich wyobcowanymi potomkami. W nowelach Soukupovej obie grupy są w podobny sposób nieporadne – dzieci, ponieważ w swojej naiwności niewiele mogą zrozumieć z zaskakująco okrutnego świata, dorośli zaś, gdyż w ambicjonalnej pogoni za własnym szczęściem utracili podstawowe zasady moralne i obnażyli wszelkie swoje słabości. Tę prawdę o utracie złudzeń, o pewnego rodzaju braku, który rozrasta się w niemal każdej rodzinie niczym nowotwór, Soukupová opisuje rezygnując z wielkich słów, a stawiając na obserwację pozornie mało istotnych szczegółów. Dzięki temu zamiast książki wzruszającej czy wstrząsającej, otrzymujemy książkę prawdziwą. Tylko tyle i aż tyle.  

Petra Soukupová 

"Zniknąć"

tłum. Julia Różewicz

Afera, Wrocław 2012     

KOLAŘA KOLAŻ ZE SŁÓW - J. Kolař "Naoczny świadek"

Dziennik Kolařa z 1949 roku to zapis rzeczywistości w stanie zapaści i upodlenia. Za skrajną obiektywność i nonkonformizm czeskiemu artyście przyszło zapłacić wysoką cenę.

„Cały naród i każdy jego członek odda wszystkie swe siły i umiejętności w służbie budownictwu socjalistycznemu. Nasi rolnicy już rozpoczynają realizację planu pięcioletniego […]. Dlatego ogłaszamy konkurs na najlepsze dzieło literackie (opowiadanie, felieton, wiersz), którego tematem jest wykonanie zadań, jakie stawia pięciolatka przed kobietami pracującymi w rolnictwie:

1. Zwiększenie produkcji jaj i chowu kur niosek.
2. Zwiększenie liczby loch i starszych cieląt.
3. Zwiększenie produkcji i zawartości tłuszczu w mleku.

Autorom najlepszych prac literackich zostaną przyznane nagrody, łącznie 6 kg kawy, 5000 papierosów i 50 l wina, które ofiarował minister rolnictwa, pan J. Ďuriš” – okólnik Związku Pisarzy Czechosłowackich z dnia 23.2.1949 roku Jiří Kolař przytacza w swoim dzienniku bez komentarza. Bo i komentować nie ma co. Komunistyczny ustrój, który zapanował w Czechosłowacji po „zwycięskim lutym” 1948 roku, przejawiał się między innymi i w takich perełkach nowomowy wprzęgniętej w wytyczne polityki twórczej.

Kolař, początkujący poeta i artysta plastyk wychowany na francuskim surrealizmie, musiał dostrzegać w nowym ustroju również akcenty humorystyczne, wszak groteski i absurdu socrealizm nie szczędził. Schodziły one jednak na plan dalszy, zdławione przez nieodłączne poczucie grozy i beznadziei: „Uruchomili rynek. Praga przypomina mrowisko, w które uderzył piorun. Kolejki przed wolnymi teraz sklepami nie mają końca. Czy mury też zwariowały? Metr materiału na sukienkę kosztuje 6000 koron, półbuty męskie 4500, pikowana kapa na łóżko 18 000, duży ręcznik frotté 11 000 koron, koszula 1000. Kobietami w chustkach na głowie kieruje taka sama chciwość jak kobietami w gronostajach. Moja miesięczna pensja wynosi 4300 koron”.

Dziennik Kolařa z 1949 roku jest zapisem rzeczywistości w stanie zapaści i upodlenia. Zapisem tym bardziej przygnębiającym, że poeta z premedytacją zastosował w nim metodę skrajnej obiektywności, pozwalając sobie na osobiste uwagi w wyjątkowych sytuacjach – pojawiający się w nich ton oburzenia podkreśla moralną niezawisłość artysty, drżącego „nad utratą okaleczonej szczypty wolności”. O utratę tejże nie było trudno – wystarczyło odmówić wdrożenia w życie jednego z setek odgórnych okólników i cała kariera sypała się w gruzy. Schemat był prosty – „Nie podpiszesz i jesteś podżegaczem wojennym”. Kolař odciął się wyraźnie od politycznych nacisków i piętnował konformistyczne postawy swoich kolegów, nawołując do ocalenia najwyższego celu wszelkiej sztuki: „Nie bądźmy nowymi naiwniakami, zadanie i posłannictwo literatury i sztuki od dawien dawna aż do dziś jest takie samo, w swej złożoności brzmi ono niezwykle prosto: NIE KŁAMAĆ!”. Za obronę swoich ideałów Kolař zapłacił wysoką cenę – w 1950 roku został wydalony z pracy w wydawnictwie, trzy lata później trafił do więzienia, po Praskiej Wiośnie objęty został zakazem publikacji, wreszcie wyemigrował do Francji. Jednak już wcześniej, w czasie normalizacji, większość jego książek została wycofana ze sprzedaży i przeznaczona na przemiał – „Naoczny świadek” został opublikowany w pełnej wersji dopiero w 1983 roku. Do ojczyzny powrócił w roku 1997, na pięć lat przed śmiercią.

Jednakże – na szczęście! – etyczny wymiar dziennika Kolařa nie bierze góry nad jego stroną estetyczną. Jest to bowiem utwór o wielowarstwowej strukturze, w ramach której moralne odezwy – niestety, popadające niekiedy w nadmierny patos i pretensjonalność – sąsiadują z wierszami, poetyckimi notatkami z rzeczywistości, zapiskami snów, podsłuchanymi rozmowami, uwagami na marginesach lektur. Kolař nieustannie miesza porządki – polityczny, sprawozdawczy, oniryczny, metaforyczny, realistyczny. Ta stylistyczna przeplatanka zdaje się wyrastać z jego prac plastycznych, w których do perfekcji doprowadził metodę (nomen omen) kolażu. I w plastyce, i w literaturze wierny był podstawowej zasadzie – głównym budulcem jest słowo, forma zaś jego ujęcia i zaprezentowania podlega ciągłym przeobrażeniom. Dzięki temu czytelnik „Naocznego świadka” wrzucony jest w wir językowy, który wciąga go w siebie z taką siłą, że z czasem zaczynają zanikać różnice w organizacji tekstu. Gazetowa notatka staje się złym snem, rodzajowe scenki przemieniają się w wiersze, wiersze zaś komentują rzeczywistość, a sny stają się publicystyczne. Weźmy dla przykładu zapisek o zabijaniu szczurów – mamy tu i zasłyszaną opowieść, i atmosferę rodem z sennego koszmaru, i praską rzeczywistość, i obrazowanie godne surrealistycznych poetów, i wreszcie nieoczekiwaną, doraźną, polityczną puentę. Krótki, wstrząsający, arcydzielny fragment. Zapisek, jakich w „Naocznym świadku” znajdziemy wiele.

Ten literacki eksperyment podlega wszak jednej regule – podstawą jest tutaj rzeczywistość, w której pierwsze skrzypce grają bohaterowie przeciętni, zwykli ludzie, mówiąc językiem ówczesnej propagandy – proletariusze. Kolař, który był artystycznym samoukiem, lubił podkreślać swoje robotnicze pochodzenie (prace przygotowane na swoja pierwszą wystawę podpisał „Jiří Kolař – stolarz, Kladno”). Zanim poświęcił się pracy artystycznej miał na koncie, obok stolarki, kilkadziesiąt epizodów w równie niepoetyckich zawodach. Uważał to za powód do dumy, twierdząc, że „poeci mają nędzne biografie”. Dlatego lubił przebywać z hutnikami, murarzami, sklepowymi. Chadzał do knajp, gdzie zbierali się pracownicy z huty w Kladnie, i wysłuchiwał opowieści, które potem stawały się fundamentem jego poetyckich narracji. Taki styl pracy świetnie oddaje tytuł jednego z zapisów: „Postanowiłem wyjść z domu z piórem”.

Upodobanie do robotników i snutych przez nich opowieści Kolař dzielił ze swoim serdecznym przyjacielem i zarazem rówieśnikiem, Bohumilem Hrabalem, któremu najpierw umożliwił poetycki debiut, a później namówił go, by zrezygnował z poezji na rzecz prozy. Hrabal jest jednak nieobecny w dzienniku Kolařa (chyba że jest nim „znajomy poeta” z jednego z zapisków, który po powrocie z pracy usnął w kościele ze zmęczenia), jego czas nadejdzie dopiero za dekadę. Są za to sportretowani inni poeci – Josef Hiršal, Vladimír Holan i przede wszystkim František Halas. Halasowi, jednemu z największych czeskich twórców, poświęca Kolař wiele miejsca. Niezwykle dramatyczne są zapiski, w których Kolař opisuje ostatnie dni życia Halasa. W tym kontekście „naoczny świadek” z tytułu dziennika, którego motto zaczerpnięte zostało zresztą z wiersza Halasa, staje się nie tylko świadkiem zbrodniczej epoki, nie tylko świadkiem szarej codzienności, spod której poetyckie oko wyłuskuje prawdziwe diamenty, lecz także jest świadkiem zerwania pewnej tradycji kulturalnej, która wraz ze śmiercią Halasa zdaje się odchodzić w przeszłość. Te główne porządki, polityczny i kulturalny, idą ze sobą w parze – pod koniec lat 40. dokonuje się, zdaniem Kolařa, symboliczna zamiana światopoglądowa, za którą postępuje „zerwanie poczucia więzi i wspólnoty ogólnoludzkiej”.

„Naoczny świadek” jest ostrzeżeniem przed nadchodzącymi zmianami: „Wszystko runie w jedną przepaść fałszu i kłamstwa, najpospolitszego barbarzyństwa!” – te profetyczne słowa Kolař wypowiedział w 1949 roku.

Publikacja „Naocznego świadka” towarzyszyła zorganizowanej przez krakowski MOCAK wystawie Jiříego Kolařa „Kolaż z łasiczką” (zakończona 27 stycznia). Warto także sięgnąć po wydany z tej okazji katalog, który ukazując późniejszą artystyczną drogę Kolařa staje się ważnym, kontrapunktowym dopowiedzeniem „Naocznego świadka”.

Jiří Kolař
"Naoczny świadek. Dziennik z roku 1949"
tłum. Renata Putzlacher-Buchtová
MOCAK, Kraków 2012

Tekst ukazał się pierwotnie na stronie http://xiegarnia.pl/

GAWĘDZIARSKIE OSTATKI PANA HRABALA - Bohumil Hrabal "Życie bez smokingu"

Oryginalny styl Hrabala narodził się w knajpie – przekonuje o tym zbiór tekstów „Życie bez smokingu”.

Kim byłby Bohumil Hrabal bez knajpy? Jak wyglądałaby książki najsłynniejszego czeskiego pisarza, gdyby nie przyswoił on żywiołu potocznej mowy, gdyby nie przesiąkł morzem opowieści snutych przy piwie? Nieprzypadkowo jeden ze zbiorów opowiadań Hrabala nosi tytuł „Bar Świat” – bar był dla niego światem, świat był dla niego barem. Opowieść zaś – całym życiem. „Ileż to ja zaliczyłem takich pogwarek, będzie z kilkadziesiąt tysięcy, chyba z taką samą liczbą osób przesiadywałem w knajpach i pewnie też kilkadziesiąt tysięcy upaprałem nie tyle swoja gadką, ile dialogiem, który czasami przeradzał się w wykład” – pisze w zamieszczonej w „Życiu bez smokingu” „Gawędzie knajpianej”. Jej biesiadujący bohaterowie przekrzykują się, byle tylko opowiedzieć własną historię. A wraz z nimi sam Hrabal, czekający na dogodną chwilę, aby uchyliły się drzwi rozmowy – „a wtedy wepchnę w nie nogę i powiem to, co według mnie powinien wiedzieć nie tylko ten stół, ale cała knajpa, ba, więcej, całe miasto, kraj, świat…”.

Właściwie wszystkie teksty z tego tomu (będące w zasadzie tekstami rozproszonymi, ostatkami ze spuścizny Hrabala) aspirują do miana knajpianych gawęd, w których pisarz opowiada nam o najważniejszych dla siebie sprawach. Mówi więc o dzieciństwie spędzonym w Nymburku, o swoim gadatliwym stryju Pepinie i podobnych mu „dzieciach Bożych” – trochę szaleńcach, trochę malowniczych nadwrażliwcach. Choćby o starej Laszmanovej, która chodziła po mieście owinięta w firankę i, przekonana, że jest właścicielką ziemską, rozdawała swóje grunty. Albo o panu Rużiczce, sraczowym (jak to ładnie określa Hrabal),  który porównywał się do księdza-spowiednika, ponieważ oczyszczał ludzi – może nie z grzechów, ale z nieczystości. Każda z tych postaci to „Ein Trottel von Neuenburg”, kretyn z Nymburka, który zmarł w zapomnieniu lub skończył w domu wariatów w Rożdialovicach. Nikt by ich nie pamiętał, gdyby nie Hrabal i ocalająca moc jego gawędziarskiej prozy.

Hrabal przypomina także swojego przyjaciela Vladimira Boudníka, grafika-abstrakcjonistę, który powołał do życia eksplozjonalizm, styl równie intrygujący jak action painting Pollocka. Tyle, że Boudník nie zdobył światowego rozgłosu – jego środowiskiem naturalnym nie były bowiem artystyczne galerie, tylko huta, w której musiał pracować (dodajmy – razem z Hrabalem). Jednak nawet ten najbardziej ponury okres komunistycznego zniewolenia był dla Hrabala czasem magicznym. Miał przecież swoją ukochaną Libeń, robotniczą dzielnicę Pragi, w której mieszkał obok cygańskich rodzin, miał swoich przyjaciół, miał swoją maszynę do pisania marki Underwood, na której pisał z prędkością karabinu maszynowego. Miał wreszcie swoje knajpy, z których wracał do mieszkania przy ulicy Na Grobli przepełniony opowieściami. Do tych tragikomicznych historyjek dodawał przesycone poezją „zdania, które wynikły z sumy wewnętrznych doświadczeń”, dorzucał także szczyptę lekturowych wrażeń (był przecież doktorem praw) – i w ten sposób powstawały jego niepowtarzalne literackie gawędy. Gawędy pana Hrabala, którymi obdarował czytelników. I zostawił nas z nimi sam na sam. Zostaliśmy tak, w czytelniczym zachwycie, niczym jego współbiesiadnicy z knajpy Pod Złotym Tygrysem: „Wszyscy byliśmy tak wzruszeni, że woleliśmy ukryć twarze za kuflami świeżo nalanego piwa”.

Bohumil Hrabal

„Życie bez smokingu”

tłum. Andrzej Babuchowski, Aleksander Kaczorowski, Jan Stachowski

Czuły Barbarzyńca, Warszawa 2011