NOWOŚCI Z CENTRALI - kwiecień/maj/czerwiec

Rolf BAUERDICK „Cyganie. Spotkania z nielubianym narodem” (Zigeuner: Begegnungen mit einem ungeliebten Volk)

przekład z języka niemieckiego – Robert Urbański

W.A.B.

Rolf Bauerdick, znany polskiemu czytelnikowi z głośnej powieści Jak Matka Boska trafiła na księżyc, ruszył za Cyganami z aparatem i notesem.

Odwiedził 12 europejskich krajów, odbył ponad 100 podroży, żył z Cyganami, był ich gościem. Książka, którą napisał, jest uczciwym reporterskim sprawozdaniem, ale też ważnym głosem w dyskusji o stereotypach, poprawności politycznej, a także powodach ksenofobii i wykluczenia.

Géza CSÁTH

„Literatura na Świecie” 3-4/2015 – numer monograficzny

Spis treści:

Géza Csáth, Opowiadania, przeł. Elżbieta Cygielska
Géza Csáth, Dziennik 1897-1911, przeł. Mateusz Chmurski
Géza Csáth, Notatki z lata 1912 roku, przeł. Maciej Sagata
Géza Csáth, Historia mojego morfinizmu, przeł. Maciej Sagata
Géza Csáth, Dziennik 1915-1916, przeł. Anna Górecka

Géza Csáth, osiem stron z książki pacjenta
Mihály Szajbély, Géza Csáth, diarysta, przeł. Miłosz Waligórski
Géza Csáth, Opowiadania, przeł. Wojciech Obiała
Wojciech Obiała, Dzieci Csátha
Géza Csáth, Felietony, przeł. Wojciech Obiała
Géza Csáth w listach, przeł. Anna Górecka
Géza Csáth, Dziennik kobiety chorej umysłowo, przeł. Wojciech Obiała
Mateusz Chmurski, Rąbek nieskończoności
Dezső Kosztolányi, O chorobie i śmierci Gézy Csátha, przeł. Krzysztof Wołosiuk

Leonid CYPKIN „Lato w Baden” (Лето в Бадене)

przekład z języka rosyjskiego – Robert Papieski

Zeszyty Literackie

Przeglądając podniszczone okładki książek w jednym z antykwariatów na londyńskiej Charing Cross Road, odkryłam Lato w Baden. Powieść ta, nie ulega to dla mnie wątpliwości, należy do najwybitniejszych, najwyższych i najoryginalniejszych osiągnięć XX wieku [...]. Z autobiograficznej opowieści nienazwanego z imienia i nazwiska narratora przemierzającego ponurą sowiecką rzeczywistość przeobraża się w historię podróży Dostojewskich. W powieści pojawia się Puszkin, Turgieniew, a także wybitne postacie dysydentów i pisarzy XX wieku — Cwietajewa, Sołżenicyn, Sacharow, Bonner Susan Sontag

Pierwszorzędna proza (Josif Brodski)

Książka Cypkina zajmuje osobne miejsce wśród najbardziej natchnionych i oryginalnych dzieł literackich ubiegłego stulecia (Joseph Frank „New York Times Book Review”)

László DARVASI "Kwiatożercy" (Virágzabálók)
przekład z języka węgierskiego - Karolina Wilamowska
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

"Kwiatożercy" to wielowymiarowa opowieść o drodze ku wolności i o niezwykłej sile poezji. Akcja toczy się w dziewiętnastowiecznym Szegedzie, tętniącym życiem mieście wielu kultur. Główni bohaterowie – Klara i trzech zakochanych w niej mężczyzn, nie żyją zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami i żywią się kwiatami. Ta napisana oryginalnym stylem, pełna głębokich fabuł powieść z pewnością spełni oczekiwania nawet najbardziej wymagającego Czytelnika.










Leonidas DONSKIS „Władza, wyobraźnia i pamięć: szkice o polityce i literaturze” (Galia, vaizduotė ir atmintis: politikos ir literatūros etiudai)

przekład z języka litewskiego – Małgorzata Gierałtowska

Kolegium Europy Wschodniej

Związki polityki i literatury są o wiele bliższe, niż można by było sądzić. Wielkie szekspirowskie dramaty poddają analizie problemy, które do dziś nie zostały w pełni przedstawione przez teoretyków polityki. Doświadczenie totalitaryzmów XX wieku zostało najlepiej opisane przez wielkich literatów – Czesława Miłosza czy Milana Kunderę. Literatura klasyczna często znacznie trafniej obrazuje struktury zorganizowanych form siły i władzy na świecie aniżeli czynią to rozprawy z filozofii politycznej – z takiego założenia wychodzi Leonidas Donskis. W jaki sposób rozumienie władzy politycznej odnosi się do literatury? Dlaczego najwcześniejsze przejawy tolerancji politycznej i religijnej pojawiają się w literaturze utopijnej, a nie w traktatach filozoficznych?

Próbując odpowiedzieć na te pytania, litewski filozof, sięgając po Machiavellego, Orwella czy Cervantesa, dokonuje analizy relacji między władzą a wyobraźnią, polityką a literaturą, a także zasadami rzeczywistości i wyobraźni.

Leonidas Donskis jest znakomitym kontynuatorem ważnej, choć mało w Polsce znanej, litewskiej tradycji liberalnej, zrodzonej w środowiskach dysydentów i emigrantów. Swoją wcześniejszą książkę „Tożsamość i wolność” poświęcił jej koryfeuszom, wśród których są socjolog Vytautas Kavolis, politolog Aleksandras Stromas i poeta Tomas Venclova. To w rozmowie z nimi rodziła się jego koncepcja wyobraźni moralnej, która w tej książce znajduje swoje rozwinięcie w dyskursie z Machiavellim, Szekspirem, Cervantesem, Stendhalem, Miłoszem, Orwellem, Kunderą czy Baumanem. Wyobraźnia moralna daje Donskisowi silny punkt odniesienia w epoce „płynnej uczuciowości”, łącząc myśl z działaniem oraz ucząc nowoczesnej miłości i przyjaźni. Fakt, że autor tych rozważań został członkiem Parlamentu Europejskiego, a ściślej jego ponadnarodowej frakcji Porozumienia Liberałów i Demokratów na rzecz Europy, dowodzi, że pozostaje wierny przekonaniu Machiavellego o tym, że teoria rodzi się z mądrej praktyki, a poszukiwanie prawdy to „skuteczne działanie potwierdzane przez historię”. (Krzysztof Czyżewski)

Max FRISCH „Dziennik 1946-1949, 1966-1971” (Tagebuch 1946-1949, 1966-1971)

przekład z języka niemieckiego – Jakub Ekier, Krzysztof Jachimczak

W.A.B.

Max FRISCH „Szkice do trzeciego dziennika” (Entwürfe zu einem dritten Tagebuch)

przekład z języka niemieckiego – Małgorzata Łukasiewicz

W.AB.

Lata, w czasie których powstawały zapiski do Dziennika, autor w dużej mierze spędził na po podróżowaniu – po europejskich, w tym polskich, miastach, po Stanach Zjednoczonych. Relacje z miejsc i zdarzeń sprawiają, że książka jest historycznym świadectwem – m.in. podnoszenia się Europy z gruzów po niedawno zakończonej wojnie. Anegdoty, aforystyczne dialogi, listy, wątki autobiograficzne przeplatają się z literacką fikcją – szkicami utworów, z których wiele zostało później wydanych. Duża dawka autotematyzmu, rozważania o sztuce  i literaturze, wzmianki o innych pisarzach i dziełach, umożliwiają choć w części poznanie umysłu wielkiego twórcy, jakim był Max Frisch.

To wielka literatura, a także świadectwo europejskiej historii - Peter von Matt, Prezes Fundacji Maxa Frischa.

Bohumil HRABAL „Pabitele” (Pábitelé )

przekład z języka czeskiego – Helena Gruszczyńska-Dębska, Edward Madany, Jan Stachowski, Mirosław Śmigielski

czuły barbarzyńca

Zbiór jedenastu opowiadań Pabitele (oryg. Pábitelé, 1964), drugi z kolei w dorobku Bohumila Hrabala, po raz pierwszy ukazuje się w języku polskim w swoim oryginalnym, nadanym mu przez autora kształcie – zawiera m.in. opowiadania nigdy dotychczas nie tłumaczone na polski oraz utwory w nowych przekładach. Tytułowi pabitele to stworzony przez pisarza neologizm, odnoszący się do nieskrępowanej językowej inwencji natchnionych gawędziarzy i opowiadaczy, barwnych bohaterów obecnych w całej jego twórczości.

Tak więc pabitel to człowiek, przed którym piętrzy się nieustannie ocean natarczywych myśli. Jego monolog płynie bez przerwy, raz jak rzeczka podziemna w jamie myśli, kiedy indziej zaś wycieka ustami. Właśnie pabienie przez sztafetę ludzkiego języka jest podawane z ust do ust niczym płonąca pochodnia. Pabitel jest narzędziem języka, wzbogaca go o wszystkie odcienie i smaczki, którymi interesuje się językoznawstwo. Pabitel przeważnie niczego nie czytał, za to dużo widział i dużo słyszał. I niemal niczego nie zapomniał. Pogrążony w swym monologu wewnętrznym, obnosi się z nim po świecie jak paw z pięknymi piórami. Kiedy nie toczy rozmowy z innymi, pabitel wiedzie ją sam ze sobą, przekazuje informacje o sprawach, których znaczenie wyolbrzymia, zmienia i przekręca, gdyż pabitel filtruje rzeczywistość przez diamentowe oczko inspiracji. Pabitela przepełnia zachwyt dla świata widzialnego, zatem ów ocean cudnych wizji nie daje mu spać. Niepohamowana żądza mówienia sprawia, że wygląda to tak, jakby język wybrał pabitela, by poprzez jego usta ujrzeć siebie i dowieść swych możliwości. Pabitel potrafi uatrakcyjnić swe komunikaty nożyczkami, ucinając w pewnym momencie rozmowę, by przejść do czegoś z całkiem innej beczki. Umie utrzymać w napięciu temperaturę i temperament tekstu, którego czuje się bohaterem. (Bohumil Hrabal, O pabitelach)

Sándor MÁRAI „Cztery pory roku” (A négy évszak)

przekład z języka węgierskiego – Feliks Netz

Czytelnik

Cztery pory roku (1938) to trzeci po Księdze ziół (1943, wyd. pol. 2003) oraz Niebie i ziemi (1942, wyd. pol. 2011) zbiór miniatur Sándora Máraiego w tłumaczeniu Feliksa Netza. Tomik podzielony jest na dwanaście części odpowiadających kolejnym miesiącom, a w każdej z nich Márai w swoich „epigramach prozą” spisuje nastroje i spostrzeżenia towarzyszące przemianom pogody i rytmom natury; notuje znaki, które, jak pisze, zaczęły „przemawiać do mnie równocześnie z bezpośredniej obserwacji i ze snu, z doświadczenia i myśli, z wierszy i krajobrazów, z muzyki i rzeczy, ten cudowny promieniujący zimny blask, to subtelne i bezlitosne odczucie”.

Kornelijus PLATELIS „Oda na pękniętą wazę i inne wiersze”

przekład z języka litewskiego – Adam Pomorski, Rasa Rimickaitė

Kolegium Europy Wschodniej

Zbiór wierszy Oda na pękniętą wazę to specjalnie wyselekcjonowany do polskiego wydania dorobek poetycki Kornelijusa Platelisa. Obejmuje on ponad trzydzieści pięć lat twórczości czołowego litewskiego poety, poczynając od debiutanckiego tomiku Słowa i dni z 1980 roku, kończąc na jego ostatnim, nagradzanym tomie Zjawiska krasowe z 2010 roku. Dzięki znakomitym tłumaczom, Adamowi Pomorskiemu i Rasie Rimickaitė, dostajemy szansę poznania szerokiego spektrum jego kontrastowej, ironicznej i głęboko erudycyjnej poezji, czerpiącej zarówno z kanonu światowego, jak i z tradycji litewskiego modernizmu.

Kornelijus Platelis (ur. 1951) – jeden z najwybitniejszych współczesnych poetów litewskich, tłumacz i eseista. Były prezes Litewskiego PEN Clubu, w latach 1991–1993 wiceminister kultury i oświaty, a 1998–2000 minister oświaty i nauki Republiki Litewskiej. Wydał dotychczas dziewięć zbiorów poetyckich, opublikował także dwa tomy esejów o ekologii kultury i poezji (1989 i 2011). Przetłumaczył i wydał tom poetycki T. S. Eliota, wybór wierszy Seamusa Heaneya oraz zbiór poezji Ezry Pounda. Z języka polskiego tłumaczy poezję Naruszewicza, Mickiewicza, Miłosza i Szymborskiej. W roku 2002 dorobek Platelisa uhonorowany został Litewską Nagrodą Narodową w dziedzinie kultury i sztuki.

Pavol RANKOV „Matki” (Matký)

przekład z języka słowackiego – Tomasz Grabowski

Książkowe Klimaty

Po wyzwoleniu Czechosłowacji przez Armię Czerwoną w 1945 roku, młoda kobieta o imieniu Zuzana zostaje oskarżona o zdradę kochanka, radzieckiego partyzanta.

Zesłana do Gułagu, rodzi syna. Chłopcu udaje się przeżyć. Codzienność Zuzany to wieloletnia walka o przetrwanie wśród kobiet, które więcej dzieli niż łączy. Po śmierci Stalina zesłańcy mogą wrócić do swoich domów. Syn Zuzany będzie jednak, jak przystało na sowieckiego obywatela, nosił czerwoną chustę pionierów wokół szyi... Sześćdziesiąt lat później kobieta rozmawia z pewną studentką, która przygotowuje pracę na temat macierzyństwa w trudnych warunkach.

Martin REINER „Lucynka, Macoszka i ja” (Lucka, Maceška a já )

przekład z języka czeskiego – Mirosław Śmigielski

Stara Szkoła

Splot ludzkich losów jest zawsze tajemnicą. Spektaklem, w którym przenika się czas i przestrzeń.

Co się stanie, gdy zapętlą się losy trojga tytułowych bohaterów – małej Lucynki, zapomnianego poety i nieśmiałego brneńskiego listonosza? Co się stanie, gdy postaci spojrzą sobie w oczy i dotkną własnych historii?

Lucynka, Macoszka i ja to opowieść o poszukiwaniu, miłości oraz sile przeszłości. Jednak książka Martina Reinera to nade wszystko urzekająca fabuła i starannie przemyślana konstrukcja. Ta powieść – choć w dużej mierze oparta na prawdziwych wydarzeniach – zabiera czytelników do innego świata. Znacznie piękniejszego.

Czytelnik ma tu do czynienia z prozą niemal doskonałą (Pavel Janoušek, „Tvar”)

Mykoła RIABCZUK „Ukraina. Syndrom postkolonialny” (Постколоніальний синдром)

Kolegium Europy Wschodniej

Ukraina. Syndrom postkolonialny to zbiór najważniejszych esejów Mykoły Riabczuka z ostatnich lat, częściowo publikowanych wcześniej w polskiej prasie. Autor koncepcji „dwóch Ukrain” podejmuje próbę odpowiedzi na pytania o dzisiejszą Ukrainę jako punkt odniesienia obierając perspektywę postkolonialną. Porusza aktualne, ważne, a niekiedy trudne tematy – ukraińskie rozdarcie między Wschodem a Zachodem, polityczne problemy związane z dziedzictwem rosyjskiego kolonializmu i ich związki z kulturą czy kwestia Stepana Bandery. Odnosi się także do bieżących wydarzeń, takich jak protesty na Majdanie.
Jak określa w przedmowie do polskiego wydka czeskiego ania autor, Syndrom postkolonialny to „szkice dotyczące nie tylko stosunków ukraińsko-rosyjskich, ale także ukraińsko-ukraińskich (ukraińsko-„kreolskich”); artykuły poświęcone nie tylko problemom politycznym, związanym z kolonializmem i jego dziedzictwem, ale także – w pierwszym rzędzie – problemom kulturowym (w najszerszym tego słowa znaczeniu) i psychologicznym.”
Naukowa rzetelność w połączeniu z publicystycznym polotem sprawia, że książka może być atrakcyjna zarówno dla specjalistów, jak i wszystkich zainteresowanych współczesną Ukrainą.

Mykoła Riabczuk to osoba, od której bardzo wiele się nauczyłem. Właściwie ciągle się uczę. Riabczuk jest przede wszystkim błyskotliwym politologiem, który nie tylko reprezentuje wybitny poziom intelektualny oraz nienaganny styl, ale także pokazuje moralny wymiar swojej profesji: kim powinien być prawdziwy, a nie wynajęty politolog. Jest, można rzec, sumieniem tego zawodu. (Jurij Andruchowycz)

Riabczukowska diagnoza kondycji tożsamości ukraińskiej jest wręcz bezlitosna, ale nie ulega on, częstej wśród ukraińskich publicystów, pokusie, by szukać winnych tego stanu rzeczy w zewnętrznym otoczeniu. Przełamanie i zwalczenie tych schematów jest podstawowym wyzwaniem dla ukraińskiej inteligencji. (Bogumiła Berdychowska)

Wasyl SŁAPCZUK "Księga zapomnienia" (Книга забуття)
przekład z języka ukraińskiego - Wojciech Pestka
Wysoki Zamek

„Księga zapomnienia” to książka przeciwko wojnie. Wojnie w każdym znaczeniu tego słowa, w każdym jego sensie. Tej, która teraz toczy się na Ukrainie, tej która toczyła się w Afganistanie, tej, którą wszyscy pamiętamy z lekcji historii…

To jest książka przeciwko wojnie, w której z ręki jednego człowieka ginie drugi człowiek, gdziekolwiek i kiedykolwiek by nie miała miejsca.

Autor, Wasyl Słapczuk, uczestnik wojny w Afganistanie, podejmuje po 30 latach od jej zakończenia próbę rozrachunku. Jego powieść jest pozbawiona opisów walk i heroizmu, to opowieść o rzeczywistości, której sam doświadczał każdego dnia: okrutnej, brudnej, niemożliwej do zrozumienia i pozbawionej logiki.





Györgi SPIRÓ „Niewola” (Fogság)

przekład z języka węgierskiego – Elżbieta Cygielska

W.A.B.

Bestsellerowa powieść węgierskiego pisarza, autora głośnych Iksów, ukazuje świat Żydów w pierwszym wieku po Chrystusie. Młody Uri dorasta w rzymskiej społeczności żydowskiej. Ze względu na postępującą wadę wzroku nie może znaleźć odpowiedniej pracy, przez co pogarsza i tak nie najlepsze relacje z ojcem. Ten ryzykuje cały majątek, by w zamian za pożyczkę, której udziela Agrypie, wysoko postawionemu urzędnikowi, jego syna włączono w skład delegacji wiozącej coroczną ofiarę do Jerozolimy. Wskutek nieporozumienia Uri zostaje wzięty za agenta Agrypy, co owocuje wieloma nieoczekiwanymi wydarzeniami.

Petr ŠABACH „Pijane banany” (Opilé banány)

przekład z języka czeskiego – Julia Różewicz

Afera

Praga, cudowne lata osiemdziesiąte. W szkołach uczą, że kultura przywędrowała zza wschodniej granicy, w radiu króluje koncert życzeń, a najłatwiej dostępną rozrywką jest przesiadywanie na podwórku pod trzepakiem. Jak przetrwać w szarej rzeczywistości i nie umrzeć z nudów? Da się. Wystarczy mieć szesnaście lat, parę koron na piwo i kumpli – kumpli na śmierć i życie.

Bohaterowie „Pijanych bananów” zabierają nas do zalatującego osiedlową knajpą świata szczeniackich wybryków, pierwszych miłości, rozczarowań, na pozór banalnych marzeń, błahych i poważnych kłopotów.

Mistrz anegdoty Petr Šabach jak zawsze niezawodnie wywołuje w czytelniku ataki niepohamowanego śmiechu, a równocześnie nastrój nostalgii i udowadnia, że nawet mało atrakcyjne życie, w jeszcze mniej atrakcyjnych czasach można nie tylko znieść, ale wręcz szczerze pokochać.

Judith W. TASCHLER „Nauczycielka” (Die Deutschlehrerin)

przekład z języka niemieckiego – Aldona Zaniewska

W.A.B.

Mieli wspólną namiętność: miłość do literatury, do słuchania historii i opowiadania, do fantazjowania… Dokąd ich doprowadziła? Piękna i frapująca powieść "Nauczycielka" to połączenie thrillera i romansu, książka gorąco przyjęta przez krytyków i czytelników.

Matylda i Xaver byli niegdyś nierozłączni, łączyła ich miłość i literatura, ale pewnego dnia on odszedł bez słowa – po prostu spakował swoje rzeczy i zniknął.
Matylda przeżyła załamanie nerwowe, długo nie mogąc zrozumieć motywów postępowania Xavera. Po latach udało się jej odnaleźć spokój ducha i swoje miejsce w życiu: w odległym mieście uczy języka niemieckiego i literatury, lubiana przez uczniów, ma przyjaciół i własne sprawy. Nagłe pojawienie się dawnego kochanka, który tymczasem odniósł sukces jako pisarz książek dla młodzieży, budzi w kobiecie zarazem czułe i bolesne wspomnienia, dając początek dziwnej grze obojga: jej głównym motywem staje niewyjaśniona sprawa zaginięcia syna Xavera z inną kobietą. Niegdysiejsi kochankowie, swego czasu tak zafascynowani mocą opowiadania historii, snują coraz dalej idące fantazje na temat zaginionego dziecka.

Czy Xaver zataja coś przed Matyldą? Opowieść o miłości i literaturze, zmienia się w opowieść o zemście i winie – fascynujący thriller psychologiczny, który trzyma w napięciu do ostatniego rozdziału.

Cristian TEODORESCU „Medgidia, miasto u kresu” (Medgidia, oraşul de apoi)

przekład z języka rumuńskiego – Radosława Janowska-Lascar

Amaltea

Jak opisać historię rodzinną, aby nie uronić nic z migotliwej atmosfery dawnych czasów, na którą składają się przecież zarówno wielkie wydarzenia historyczne, jak i drobne lokalne wypadki? Cristian Teodorescu czyni to w swojej powieści z humorem i prawdziwą swadą. Medgidia, miasto u kresu to reportażowo-poetycka mo­zaika ułożona ze 103 szkiców. Ich bohaterami są: lokalny restaurator Stefanek, kobieciarz i namiętny karciarz, kelner marzyciel Januszek, niegdyś pracujący w Orient Expressie, zasadniczy major Scipion, jego żydowska kochanka, lekarka Lea, safandułowaty sędzia, listonosz Claudiu – po godzinach skrytobójca, żołnierze niemieccy i radzieccy oraz dziesiątki innych barwnych postaci. Całe to ludzkie panoptikum tworzy jedyny w swoim rodzaju portret międzynarodowej społeczności Rumunii lat 30. i 40. XX wieku, burzliwych czasów pomiędzy powstaniem Żelaznej Gwardii a zapadnięciem żelaznej kurtyny. Nieco ironiczne, ale i pełne szczerego liryzmu spojrzenie autora sprawia, że ta pozornie odległa epoka staje się dla czytelnika światem bliskim i intrygującym.

Za Medgidię, miasto u kresu autor otrzymał Narodową Nagrodę Prozatorską „Ziarului de Iaşi”, nagrodę Kolokwiów o Rumuńskiej Powieści w Alba Iulia oraz nagrodę prozatorską Związku Pisarzy Rumuńskich.

HRABAL DZIECKIEM PODSZYTY - Bohumil Hrabal "Złocieńka"

Hrabal, zapatrzywszy się w swoich „pabitelskich” bohaterów, plotących, co im ślina na język przyniosła, często konfabulował. Dlatego, czytając wywiady, których udzielał, nie można wszystkiego, co mówił, traktować serio. Był niczym jego stryj Pepin, z monologów którego należałoby odsiać co drugie zdanie, by stały się wiarygodne. Ale co z tego, skoro rzeczywistość nie bywa tak piękna jak fikcja. 

Zanim zatem sięgniemy po jedyną napisaną przez Hrabala książkę dla dzieci, warto dowiedzieć się, co sam miał na ten temat do powiedzenia. To na swój sposób urocze, jak w rozmowie z Laszlo Szigetim co chwila zaprzecza sam sobie („drybluje na chustce do nosa” – w zgodzie z oryginalnym tytułem tego wywiadu-rzeki). Najpierw mówi więc: „Napisałem kiedyś na zamówienie bajkę dla dzieci”, a potem dodaje: „Gdyby mi teraz ktoś zaproponował, żebym napisał sztukę teatralną czy książkę dla dzieci, musiałbym odmówić, ja nigdy nie oglądałem się na zamówienia”. Lepiej zatem sięgnąć do faktów – krótka bajka „Złocieńka” ukazała się w wydawnictwie Mladá fronta w roku 1965. Data jest istotna, ponieważ w tym samym roku ukazały się „Pociągi pod specjalnym nadzorem” i tom opowiadań „Sprzedam dom, w którym już nie chcę mieszkać”. W takim sąsiedztwie „Złocieńka” – choć była adresowana do innego czytelnika – musiała przepaść. Dlatego Hrabal zdecydował się dołączyć ją do trzeciego wydania tomu wczesnych opowiadań „Pábitele” – jako pełnoprawne opowiadanie.

Czym zatem jest „Złocieńka” – bajką dla dzieci czy typową dla wczesnego Hrabala zasłyszaną historią, jednocześnie okrutną i wzruszającą? Chciałoby się powiedzieć, że jest i tym, i tym. Opowieść o pracującym w wiejskiej spółdzielni pastuchu krów Krzysztofku i o stadzie jego podopiecznych, w którym na pierwszy plan wybija się tytułowa Złocieńka, ma cechy bajki dziecięcej (obdarzeni ludzkim głosem bohaterowie zwierzęcy, umoralniający happy end, „łagodny” język, pełen metafor i porównań), ale gdy spojrzeć na nią z perspektywy pozostałych utworów Hrabala, dostrzeżemy w niej elementy obecne w innych tekstach: zwyczajnych bohaterów z ich prostymi życiowymi mądrościami czy zaczerpniętą z pism Schopenhauera kategorię Alle Liebe ist Mittleid, którą Hrabal zwykł często tłumaczyć jako współczucie dla zwierząt („Jeśli nigdzie nie można było mnie znaleźć, to znaczyło, że leżę w stajni, z wołami albo z końmi”). 

Wydaje się jednak, że czytelnik dziecięcy nie będzie specjalnie usatysfakcjonowany „Złocieńką” (zwłaszcza dla dzisiejszych dzieci będzie to ramotka rozgrywająca się w trudnych do pojęcia realiach). Sam Hrabal podkreślał zresztą, że dzieci nie ma i nie rozumie ich postrzegania świata. I jeśli pisze dla dzieci, to raczej „dla dużych dzieci, które są w każdym z nas, dorosłych”. I tak chyba należy „Złocieńkę” traktować – jako opowiadanie dla dużych dzieci. Zwłaszcza tych, które są nieprzytomnie zakochane w twórczości Hrabala. Z pewnością wybaczą autorowi pewien brak lekkości, który pojawiał się, gdy autor ten pisał na zamówienie.

Wszystkim natomiast – i dzieciom, i dorosłym – spodobają się z pewnością świetne, „łaciate” ilustracje Agaty Dębickiej.

Bohumil Hrabal
„Złocieńka”
il. Agata Dębicka
tłum. Wojciech Soliński
czuły barbarzyńca, Warszawa 2014

(tekst ukazał się pierwotnie w "Chimerze")

ŚLADAMI HRABALA - Tomáš Mazal "Praga z Hrabalem"

Do tej pory literackim patronem Pragi pozostawał Franz Kafka, a żelaznym punktem wycieczek po czeskiej stolicy była Złota Uliczka. Po publikacji „Pragi z Hrabalem” może się to zmienić.

Ta książka musiała prędzej czy później powstać. Przecież co ambitniejsze biura podróży od lat organizują wycieczki do Czech szlakiem miejsc związanych z życiem i twórczością Bohumila Hrabala. A fanatyczni czytelnicy zwiedzają Pragę, Nymburk czy Kersko zaopatrzeni w odpowiednio popodkreślane, kompletnie zaczytane i wypełnione notatkami na marginesach egzemplarze „Postrzyżyn”, „Święta przebiśniegu” czy „Wesel w domu”. Od teraz rajd śladami autora „Pociągów pod specjalnym nadzorem” będzie znacznie łatwiejszy – w „Pradze z Hrabalem” Tomáš Mazal (autor sążnistej i do tej pory niestety nie przetłumaczonej na polski biografii Bohumila Hrabala) pracowicie wynotował z książek czeskiego pisarza fragmenty poświęcone związanym z tym autorem miejscom, dopisał do nich rys historyczno-biograficzny, całość zaś zilustrował odpowiednimi zdjęciami (zarówno stanu obecnego, jak też – w przypadku, gdy dane miejsce zmieniło swój wygląd lub przestało istnieć – archiwalnymi). Nic, tylko ruszać w drogę. Trzeba tylko odpowiednio odczytać tytuł książki – czyli nie sugerować się polskim przekładem i pamiętać, że jest to przewodnik nie tylko po Pradze, ale po całych Czechach – i wziąć długi urlop. Wszak Mazal dzieli książkę na 47 części, w których znajdują się opisy poszczególnych miejsc w czeskich i morawskich miastach, ale niektóre rozdziały poświęcone są więcej niż jednemu miejscu. Sama wycieczka po knajpach Libni, połączona rzecz jasna z degustacją, zająć może kilka dni (dla osób ze słabą głową czas ten może się znacznie wydłużyć). Trudno będzie raczej dorównać Hrabalowi, który rozpoczęty po południu „wielki libeński slalom” (odwiedzenie ponad 20 knajp) kończył późną nocą. Ale Hrabal jest typem Szwejkowskim, a wszyscy przecież pamiętamy, jakie rekordy bił w tej konkurencji Józef Szwejk („Pewnej nocy byłem w dwudziestu ośmiu lokalach. Ale muszę się pochwalić, że nigdzie nie zamawiałem więcej niż trzy piwa”).

Mazal w swoim drobiazgowo sporządzonym przewodniku literacko-turystycznym proponuje odwiedzenie miejsc oczywistych – browar w Nymburku, praska ulica Na Grobli, działka w Kersku – ale też opisuje miejsca epizodycznie pojawiające się w utworach Hrabala (jak choćby Sobiesław, gdzie pisarz odbywał kurs artyleryjski). A że z każdym miejscem łączą się poszczególne wydarzenia i postaci, „Praga z Hrabalem” staje się nieocenionym leksykonem Hrabalowskim. Niemal idealnym. Niemal, bo przecież dziwić może, że rozdział poświęcony Nymburkowi nie został opatrzony choćby jednym z cytatem z „trylogii nymburskiej”, nie wiadomo dlaczego notkę poświęconą Piwiarni Kruszowickiej zdobi zdjęcie zrobione w gospodzie Pod Złotym Tygrysem, dlaczego część zdjęć jest niepodpisana, albo dlaczego Mazal pewne informacje powtarza (dotyczy to zwłaszcza pierwszych rozdziałów). Ale to tylko drobiazgi. Drobiazgi, które mogą wręcz być urocze – jak choćby redaktorskie potknięcie (jedno z naprawdę niewielu), zamieniające datę rozpoczęcia przez Hrabala studiów prawniczych z 1935 na 1953 rok. Ten drobny czeski – nomen omen – błąd jest o tyle symptomatyczny, że wpisuje się w łańcuch Hrabalowskich opóźnień. W dzieciństwie Hrabal dwukrotnie nie zdał do następnej klasy, przedłużając sobie młodość, potem z powodu agresji hitlerowskich Niemiec na Republikę Czeską z opóźnieniem skończył studia, zaś jego literacki debiut przeciągnął się o wiele lat. Na dodatek studia prawnicze, które Hrabal podjął tylko, by zrobić przyjemność matce, i po ukończeniu których nigdy nie pracował w wyuczonym zawodzie, przyszły pisarz uważał za nieporozumienie (choć wsiąknął wtedy w świat literatury i filozofii) i przejaw „sztucznego losu”. Omyłkowe opóźnienie jego akademickiego startu, ten drobny redaktorski błąd, sam uznałby pewnie za przejaw „praskiej ironii”, przypadkowe przekłamanie, które znacznie bardziej zaświadcza o prawdzie niż stan faktyczny. Ech, ten Hrabal! Nawet błędy mu służą.

Tomáš Mazal

„Praga z Hrabalem”

tłum. Jakub Pacześniak

czuły barbarzyńca, Warszawa 2014

(tekst ukazał się pierwotnie w portalu Xięgarnia)

GAWĘDZIARSKIE OSTATKI PANA HRABALA - Bohumil Hrabal "Życie bez smokingu"

Oryginalny styl Hrabala narodził się w knajpie – przekonuje o tym zbiór tekstów „Życie bez smokingu”.

Kim byłby Bohumil Hrabal bez knajpy? Jak wyglądałaby książki najsłynniejszego czeskiego pisarza, gdyby nie przyswoił on żywiołu potocznej mowy, gdyby nie przesiąkł morzem opowieści snutych przy piwie? Nieprzypadkowo jeden ze zbiorów opowiadań Hrabala nosi tytuł „Bar Świat” – bar był dla niego światem, świat był dla niego barem. Opowieść zaś – całym życiem. „Ileż to ja zaliczyłem takich pogwarek, będzie z kilkadziesiąt tysięcy, chyba z taką samą liczbą osób przesiadywałem w knajpach i pewnie też kilkadziesiąt tysięcy upaprałem nie tyle swoja gadką, ile dialogiem, który czasami przeradzał się w wykład” – pisze w zamieszczonej w „Życiu bez smokingu” „Gawędzie knajpianej”. Jej biesiadujący bohaterowie przekrzykują się, byle tylko opowiedzieć własną historię. A wraz z nimi sam Hrabal, czekający na dogodną chwilę, aby uchyliły się drzwi rozmowy – „a wtedy wepchnę w nie nogę i powiem to, co według mnie powinien wiedzieć nie tylko ten stół, ale cała knajpa, ba, więcej, całe miasto, kraj, świat…”.

Właściwie wszystkie teksty z tego tomu (będące w zasadzie tekstami rozproszonymi, ostatkami ze spuścizny Hrabala) aspirują do miana knajpianych gawęd, w których pisarz opowiada nam o najważniejszych dla siebie sprawach. Mówi więc o dzieciństwie spędzonym w Nymburku, o swoim gadatliwym stryju Pepinie i podobnych mu „dzieciach Bożych” – trochę szaleńcach, trochę malowniczych nadwrażliwcach. Choćby o starej Laszmanovej, która chodziła po mieście owinięta w firankę i, przekonana, że jest właścicielką ziemską, rozdawała swóje grunty. Albo o panu Rużiczce, sraczowym (jak to ładnie określa Hrabal),  który porównywał się do księdza-spowiednika, ponieważ oczyszczał ludzi – może nie z grzechów, ale z nieczystości. Każda z tych postaci to „Ein Trottel von Neuenburg”, kretyn z Nymburka, który zmarł w zapomnieniu lub skończył w domu wariatów w Rożdialovicach. Nikt by ich nie pamiętał, gdyby nie Hrabal i ocalająca moc jego gawędziarskiej prozy.

Hrabal przypomina także swojego przyjaciela Vladimira Boudníka, grafika-abstrakcjonistę, który powołał do życia eksplozjonalizm, styl równie intrygujący jak action painting Pollocka. Tyle, że Boudník nie zdobył światowego rozgłosu – jego środowiskiem naturalnym nie były bowiem artystyczne galerie, tylko huta, w której musiał pracować (dodajmy – razem z Hrabalem). Jednak nawet ten najbardziej ponury okres komunistycznego zniewolenia był dla Hrabala czasem magicznym. Miał przecież swoją ukochaną Libeń, robotniczą dzielnicę Pragi, w której mieszkał obok cygańskich rodzin, miał swoich przyjaciół, miał swoją maszynę do pisania marki Underwood, na której pisał z prędkością karabinu maszynowego. Miał wreszcie swoje knajpy, z których wracał do mieszkania przy ulicy Na Grobli przepełniony opowieściami. Do tych tragikomicznych historyjek dodawał przesycone poezją „zdania, które wynikły z sumy wewnętrznych doświadczeń”, dorzucał także szczyptę lekturowych wrażeń (był przecież doktorem praw) – i w ten sposób powstawały jego niepowtarzalne literackie gawędy. Gawędy pana Hrabala, którymi obdarował czytelników. I zostawił nas z nimi sam na sam. Zostaliśmy tak, w czytelniczym zachwycie, niczym jego współbiesiadnicy z knajpy Pod Złotym Tygrysem: „Wszyscy byliśmy tak wzruszeni, że woleliśmy ukryć twarze za kuflami świeżo nalanego piwa”.

Bohumil Hrabal

„Życie bez smokingu”

tłum. Andrzej Babuchowski, Aleksander Kaczorowski, Jan Stachowski

Czuły Barbarzyńca, Warszawa 2011 

CZESKA (NAD)ZWYCZAJNOŚĆ - B. Hrabal "Perełka na dnie", "Opowiadacze. Nie tylko Hrabal" - zbiór opowiadań

Te dwie książki – debiutancki tom opowiadań Bohumila Hrabala i zbiór tekstów najznamienitszych czeskich prozaików – składają się na skrócony obraz czeskiej literatury powojennej

Tylko Hrabal

„Perełka na dnie”, debiutancki tom opowiadań Bohumila Hrabala, ukazał się w roku 1963 i z miejsca został ogłoszony wybitnym osiągnięciem literackim. Nietuzinkowa wyobraźnia autora połączona z niemającymi wówczas precedensu obserwacjami społecznymi, zwykli, czy wręcz banalni bohaterowie ukazani przez pryzmat swoistego poczucia humoru, a całość potwierdzona glejtem realizmu i biografizmu – wszystko to sprawiło, że czescy czytelnicy, wychowani przecież na siermiężnych, pisanych pod dyktando władz, socrealistycznie schematycznych powieściach, zachwycili się knajpianymi opowieściami Hrabala. Gawędziarska forma jego opowieści doskonale przemawiała do masowej literackiej publiczności, która oczekiwała przede wszystkim odzwierciedlenia codzienności. Nietrudno Ale w opowiadaniach Hrabala można było odnaleźć również głębsze aspekty – moralne dramaty jednostki, Historię kładącą się cieniem na zwykłym życiu, tragizm, który niejednokrotnie był nierozerwalnie związany z komizmem rzeczywistości. A wszystko to pokazane z językową maestrią i fabularną sprawnością. Nic więc dziwnego, że właściwie z dnia na dzień Hrabal stał się najwyższym dobrem czeskiej literatury (ale i filmu – wszak podpisane przez młodych czeskich reżyserów „Perełki na dnie”, nowelowy film oparty na opowiadaniach z prozatorskiego debiutu Hrabala, stały się manifestem słynnej czeskiej nowej fali).

Nie tylko Hrabal

O tym, że Hrabal jest dla literatury czeskiej głównym punktem odniesienia, świadczy antologia opowiadań czeskich autorów zatytułowana „Nie tylko Hrabal”. Jej redaktorzy (a zarazem świetni tłumacze literatury czeskiej) obrali sobie za cel szerszą prezentację prozy naszych południowych sąsiadów. Hrabala, rzecz jasna, nie mogło w tym tomie zabraknąć, jest jednak reprezentowany tekstem nieoczywistym. Młodzieńcze opowiadanie „Zwyczajny dzień” z 1953 roku autor „Postrzyżyn” odnalazł przypadkowo prawie 20 lat później i ze zdumieniem stwierdził, że „pisał je ktoś inny”. Polski czytelnik, przyzwyczajony do łagodnego i rubasznego Hrabala, może być nieco zaskoczony tym bezkompromisowym portretem „epoki strachu”. Podobnym zaskoczeniem – jakże pozytywnym! – jest obcowanie z tekstami pozostałych autorów, wśród których znajdują się zarówno giganci czeskiej literatury (Josef Škvorecký, Jiři Gruša, Ivan Klíma), jak i twórcy dotychczas w polskim tłumaczeniu nieobecni. Teksty niemal wszystkich autorów dotykają tematu, który – pogardzany przez innych – został przez czeskich autorów (nie tylko literackich) zamieniony w sztukę najwyższych lotów. Tym temat jest zwyczajność. Czescy autorzy, pisząc o codziennym życiu, relacjach międzyludzkich i najzwyklejszych problemach, potrafią odczarować rzeczywistość, która staje się nagle areną egzystencjalnych zmagań lub filozoficznych dysput, a czasem również teatrem absurdu. Czesi mają bowiem naturalną predylekcję do przeistaczania banalności w spektakl – na tej zasadzie zwykłe spotkanie dwóch melomanów z opowiadania Škvoreckiego staje się dogłębną analizą stosunków czesko-niemieckich, a wizyta u specjalisty od orchidei (w opowiadaniu Edy Kriseovej) przemienia się kolejno w spacer po dżungli, pobyt na polu bitwy oraz Freudowski wykład z psychopatologii seksu. Nic, tylko czytać. Czytać i zazdrościć!

Bohumil Hrabal, „Perełka na dnie”, tłum. zbiorowe, Czuły Barbarzyńca, Warszawa 2012

„Opowiadacze. Nie tylko Hrabal”, tłum. Andrzej S.  Jagodziński, Jan Stachowski, Kraków 2012

CZYM JEST KNAJPA? - Bohumil Hrabal "Piękna rupieciarnia"

Z niemałego dorobku twórczego Bohumila Hrabala znamy już prawie wszystko. Pora więc sięgnąć nieco głębiej – do pojedynczych, okolicznościowych, rozproszonych po rozmaitych czasopismach i antologiach tekstów wielkiego Czecha. W ten właśnie sposób zbudowana jest „Piękna rupieciarnia”.

Doskonały tytuł. Nie oszukujmy się bowiem – jest to po trosze rupieciarnia, w której znajdują się teksty z różnych etapów twórczości Hrabala, nad wyraz różnorodne gatunkowo i tematycznie, na dodatek niekiedy znane już polskiemu czytelnikowi (niektóre z nich były wcześniej publikowane w „Gazecie Wyborczej”, „Literaturze na Świecie” i „Rzeczpospolitej”). Co więcej, wytrawni czytelnicy mogą doznać uczucia déja vu, albowiem Hrabal obsesyjnie krąży wokół kilku ulubionych tematów, które opisał już po kilkakroć w innych książkach, nierzadko w bardzo podobny sposób. Ale właściwie co z tego? Hrabal jest jednym z tych pisarzy, których będzie się czytało z wypiekami na twarzy, nawet gdy po raz n-ty będą opisywać to samo. „Nawet jego błędy są doskonałe” – zwykł mówić o Michaelu Jordanie Hrabal. To samo z kolei można powiedzieć i o autorze „Postrzyżyn” – nawet jego rupiecie są piękne. Przyjrzyjmy się zatem im nieco bliżej.

„Piękna rupieciarnia” zaczyna się, jak przystało na Hrabala, w sposób genialny. „To ja już może zacznę, co?” – pyta swojsko Bohouš i rozpoczyna swoją opowieść stylizowaną na zapis spotkania autorskiego; opowieść, która, niczym monologi stryja Pepina, rozpięta jest między poezją a familiarnością i przechodzi swobodnie od jednego wątku do drugiego, by w końcu zamienić się w wyimaginowany wywiad, będący kapitalnym komentarzem do własnej twórczości. Ten sam schemat wywiadu został zastosowany w tytułowej „Pięknej rupieciarni”, z kolei „Odnaleziona ósemka” oraz „Protokół z sekcji własnych zwłok” mają podobnie autoanalityczny charakter – są to autorskie komentarze pisarza do własnych tekstów.. „Dandys w drelichu” to jakby epilog „Czułego barbarzyńcy” – uzupełnienie literackiego portretu Vladimira Boudnika, postaci tyleż szalonej, co tragicznej. Kolejne teksty są wycieczkami w przeszłość – do okresu II wojny światowej, do lat 50., spędzonych na praskiej Libni oraz do trudnego okresu końca lat 60., tuż po zdławieniu Praskiej Wiosny. Później następuje gwałtowny zwrot i dostajemy jeden z ostatnich tekstów Hrabala, „Partnerstwo dla Pokoju albo Czekając na Godota”, tekst z okresu „Listów do Kwiecieńki”, kiedy to na główny plan w esejach autora „Wesel w domu” wysunęły się komentarze bieżących wydarzeń polityczno-społecznych. Tekst „Partnerstwa...” jest o tyle ciekawy, że spotkał się w Czechach ze sporą krytyką, nie tyle zresztą sam tekst, co ilustrujące go zdjęcie – autor ssący pierś podstarzałej prostytutki (wypada tylko żałować, że wydawca nie zdecydował się na jego publikację).

„Piękna rupieciarnia” kończy się tak, jak się zaczyna – genialnie i knajpianie – fantastycznym hymnem ku czci piwa, piwoszy i knajpy. Dla samej urody i szczerości tego tekstu warto sięgnąć po tę książkę. A potem pójść na małe pełne i posłuchać opowieści, które tylko Hrabal mógłby przerobić w wielką literaturę.

Bohumil hrabal

"Piękna rupieciarnia"

tłum. Aleksander Kaczorowski i Jan Stachowski

Czarne, Warszawa 2006

(tekst ukazał się pierwotnie w "Życiu Warszawy")

"DROGA KWIECIEŃKO..." - Bohumil Hrabal "Różowy kawaler", "Aurora na mieliźnie"

Dzięki nieocenionemu, w kwestii przyswajania polskim czytelnikom twórczości Bohumila Hrabala, wydawnictwu Świat Literacki, możemy wreszcie poznać „Listy do Kwiecieńki” w całości. Ukazały się właśnie dwa środkowe tomy tego niecodziennego pięcioksięgu – „Różowy kawaler” i „Aurora na mieliźnie”.

Chaos i paradoks. Te dwa słowa oddają najlepiej edytorski nieporządek towarzyszący   twórczości Bohumila Hrabala. Powodów takiej sytuacji jest kilka – późny debiut autora „Postrzyżyn” (wczesne teksty ukazywały się z kilkunastoletnim opóźnieniem, równolegle z bieżąco powstającymi dziełami), wydawanie kilku wersji tych samych książek, łączenie fragmentów różnych tekstów ze sobą, autocenzura, cenzura „właściwa”, wymuszająca wypuszczanie na rynek złagodzonych wersji utworów, wreszcie edycje samizdatowe i emigracyjne. Ten przyrodzony Hrabalowi nieporządek przeniósł się również na polskie edycje jego książek, czego dobitnym przykładem są „Listy do Kwiecieńki”. Ich pierwszy tom, „Listopadowy huragan” ukazał się w 1991 roku... jako „Zaczarowany flet”. Drugi tom, „Podziemne rzeczki”, ukazał się trzy lata później. Oczywiście pod zmienionym tytułem – „Nic, tylko strach”. Dopiero w 2002 roku oba tomy, poprawione i w pełnym kształcie, ukazują się nakładem Czytelnika pod wspólnym tytułem „Listy do Kwiecieńki”. Następnie do akcji wchodzi Świat Lieracki, wydając na dobry początek... piąty, ostatni tom „Listów”, czyli „Dobranocki dla Cassiusa” (mający, co prawda, innego adresata, lecz zwyczajowo zaliczany do „kwiecieńkowego” pięcioksięgu). Wydane ostatnio dwa brakujące tomy – „Różowy kawaler” (tom trzeci) i „Aurora na mieliźnie” (tom czwarty) – zamykają całość ostatniego dzieła Hrabala.

„Listy do Kwiecieńki” powstały na początku lat dziewięćdziesiątych, pół dekady po ostatnim, „właściwym” dziele Hrabala, jakim była autobiograficzna trylogia „Wesela w domu”. Aby zrozumieć, co spowodowało, że po najdłuższej w twórczości pisarza przerwie w pisaniu następne książki powstają z nadzwyczajną prędkością (pięć tomów w przeciągu czterech lat), trzeba prześledzić pokrótce twórczą i prywatną historię autora „Pociągów pod specjalnym nadzorem”. Hrabal był twórcą niezwykle płodnym – w 1962 roku, po kilkunastoletnim okresie pracy fizycznej, podjął wolny zawód pisarza i z zapałem poświęcił się literaturze: do końca lat sześćdziesiątych ukazało się 21 (!) książek sygnowanych jego nazwiskiem.  Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, po reperkusjach związanych ze zdławieniem „Praskiej wiosny”, Hrabal traci możliwość oficjalnego publikowania swoich książek i staje się „pisarzem w likwidacji”. Nie przeszkadza mu to jednak w wytężonej pracy twórczej. W tym bowiem czasie pisarz odkrywa na nowo świat swojego dzieciństwa i młodości – powstają wtedy „Postrzyżyny” i „Taka piękna żałoba”. W kolejnych książkach odsłania kolejne kulisy własnej biografii – w „Zbyt głośnej samotności” i, przede wszystkim, w „Weselach w domu”. Gdy Hrabal kończy swoje opus magnum jest połowa lat osiemdziesiątych i zaczyna się najtrudniejszy okres w jego życiu. Autor, który w książkach bezustannie odwoływał się do swojej przeszłości, musiał definitywnie rozstać się ze światem wspomnień. W maju 1987 roku umiera jego brat Slavek, trzy miesiące później, po ciężkiej chorobie, odchodzi jego ukochana żona. Wiosną 1988 roku, w związku z budową metra, zostaje rozebrany dom pod numerem Na Grobli 24, gdzie Hrabal przeżył dwadzieścia lat, chyba najszczęśliwsze w swoim życiu. „Czarną serię” kończy w listopadzie tego samego roku śmierć jednego z najbliższych przyjaciół pisarza, Karela Maryski. Hrabal traci klucze do swojej przeszłości. Na domiar złego w tym czasie ostatnia część trylogii „Wesela w domu”, w której pisarz opisał interwencję wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, oraz początki "normalizacji", ukazała się w kilku wydawnictwach emigracyjnych, co zamknęło przed autorem drzwi oficjalnych wydawnictw państwowych i dało pretekst do kolejnych inwigilacji przez tajne służby. Hrabal, zastraszony i schorowany, osamotniony, opuszczony przez rodzinę, przyjaciół i czytelników stał się zgorzkniały i niedostępny. Przestał pisać.

Aż do stycznia 1989 roku, kiedy to rozbicie studenckiej demonstracji zorganizowanej w dwudziestolecie samospalenia Jana Palacha oraz wydarzenia poprzedzające aksamitną rewolucję wywołały w Hrabalu narastającą lawinę literackich komentarzy do rzeczywistości. Na swój ulubiony sposób starał się znaleźć i opisać własne miejsce w zmieniającym się otoczeniu, w nowym porządku społeczno-politycznym. Wydarzenia 1989 roku były impulsem,  katalizatorem dla nowej fali twórczości pisarza, który szybko odkrył odpowiednią, całkiem nową formę opisywania codzienności. Formą tą było coś pośredniego pomiędzy esejem, dziennikiem, a quasidokumentalną publicystyką. A wszystko to ujęte w epistolograficzną ramę – Hrabal zaczął bowiem pisać listy adresowane do amerykańskiej slawistki April Gifford. Kwiecieńka stała się dla Hrabala symbolem młodości, do której (na zasadach kontrapunktu dla własnego zniedołężnienia) nawiązywał w swoich tekstach, ucieleśnieniem „nowego”, które wraz z upadkiem bloku wschodniego wkraczało do postkomunistycznej rzeczywistości, była uosobieniem nadziei, świeżego spojrzenia i miłości. Właśnie fakt znalezienia konkretnego odbiorcy dla swoich przemyśleń był siłą napędową dla osamotnionego pisarza, który w ten sposób na nowo zaczął komunikować się z czytelnikami.

Kim jednak jest osławiona Kwiecieńka? Studentką bohemistyki na kalifornijskim uniwersytecie Stanford, która pewnego wieczora pojawiła się z nieodłącznym niebieskim plecaczkiem „Pod Złotym Tygrysem”, proponując Hrabalowi literackie tournée po Stanach Zadowolonych. Właśnie ten językowy lapsus oraz urocza prostolinijność młodej Amerykanki ujęła stałych bywalców knajpy, a przede wszystkim pisarza, który w „Różowym kawalerze” tak wspomina dzieje ich przyjaźni i korespondencji: Miss April, los pani i mój jest związany ze „Złotym Tygrysem”, tutaj na siebie wpadliśmy, to jest ta moja love story, nigdy nie odpowiedziałem pani na list, chociaż pisałem do pani tak często, wybrałem bowiem list jako formę literacką, a więc listy do Kwiecieńki, czyli do pani, wysyłałem na adres czytelników wydawnictwa „Pražská imaginace”, w gazetach wysyłałem intymny komunikat o moim stosunku zarówno do pani, jak i do wszystkiego, co się stało in rebus politicis w kraju, gdzie mieszkam i gdzie pani studiowała przez pewien czas bohemistykę. Owa, momentami bardzo intymna, love story, swoją bezpośredniością i żarliwością przysporzyła zresztą miss April kłopotów osobistych. Trzeba bowiem pamiętać, że Hrabal hołduje, przejętej od Goethego, stylistyce Dichtung und Wahrheit i nawet w tak bezpośrednich i, zdawałoby się, prawdziwych tekstach znajduje się duża dawka literackiej mistyfikacji. Václav Kadlec, wydawca „Listów”, postulował nawet umieszczenie na wstępie każdego tomu następującej notki: Nazwiska i zdarzenia w tej książce są odbiciem rzeczywistości w umyśle autora, wyrażonym imaginacyjnym strumieniem mowy autora. Jako takie mają stosunek do rzeczywistości prawnie irrelewantny. Nie może zresztą być inaczej, skoro już sama epistolograficzna formuła jest tylko literackim zabiegiem; co prawda Kwiecieńka pisywała do Hrabala listy (rękopis jednego z nich został zreprodukowany w polskim wydaniu „Różowego kawalera”), lecz jej osoba była fikcyjnym adresatem, a forma listu zręcznym autorskim wybiegiem. Jest to przede wszystkim literatura, i to literatura wysokich lotów, za pomocą której Hrabal powrócił do swoich czytelników. Ci jednak nie byli usatysfakcjonowani, zresztą zainteresowanie autorem „Zbyt głośnej samotności” znacznie spadło od lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – niewielkie w sumie nakłady „Listów” zalegały na księgarskich półkach.

Powodów takiego stanu rzeczy jest kilka, chciałbym jednak zwrócić uwagę na jeden, moim zdaniem podstawowy – Hrabal z „Listów do Kwiecieńki” to już nie ten sam Hrabal znany z „Lekcji tańca dla starszych i zaawansowanych” czy choćby „Postrzyżyn”. Nie ma tu sławnego „bawidulstwa”, subtelnego humoru i nostalgicznego ciepła, jest tragizm osamotnienia, zapomnienia, zepchnięcia na margines, jest cierpienie związane ze starością, przeczucie zbliżającej się śmierci, nieodparty smutek. Z uwagi na konfesyjny ton wypowiedzi i refleksyjno-elegijny klimat tekstów, „Listy do Kwiecieńki” uważane są za testament autora. Do tego wszystkiego dochodzi jeszcze charakterystyczny styl, w którym ogromna erudycja miesza się czasem z dotkliwą dosadnością, a momenty liryczne z uszczypliwą ironią. Również strona techniczna tych tomów jest specyficzna – szybkość pisania poszczególnych tekstów (te eseje, co je teraz piszę, odwalam raptem w dwie godzinki!) znalazła odbicie w  użyciu potocznego języka knajpianej rozmowy, w wielokropkowej interpunkcji, w rwanym rytmie zdań, zarzucaniu wątków. A wszystko to nie czyni lektury „Listów” zadaniem łatwym.

Warto jednak podjąć trud lektury, ponieważ Hrabal w „Różowym kawalerze” i „Aurorze na mieliźnie” ukazuje czytelnikom swoje wnętrze, spowiada się ze swoich trosk i dzieli się chwilami szczęścia. Teksty te są zarazem doskonałym autokomentarzem do własnej twórczości i stanowią najpełniejszy wyraz życiowego i artystycznego credo pisarza. Przede wszystkim jednak są zapisem codziennego życia artysty w podeszłym wieku, życia naznaczonego nudą i samotnością. Hrabal mieszkał sam w peryferyjnym blokowisku, w mieszkaniu, którego nienawidził, z którego każdego ranka jeździł autobusem czterdzieści kilometrów, by nakarmić koty w Kersku, zaś wieczorem wracał do Pragi, do gospody „Pod Złotym Tygrysem”, gdzie ożywał dopiero po piątym, szóstym piwie. Późnym wieczorem wracał do domu i zaczynał swój rytuał od nowa. Właśnie te dwa miejsca – Kersko i knajpa – były świątyniami, do których pielgrzymował pod koniec swoich dni. Opisom miłości do kotów poświęca chyba najwięcej miejsca, nazywa je swoimi dziećmi, uważa, że opieka nad nimi jest jedynym zajęciem, które trzyma go przy życiu. W gospodzie natomiast szukał ludzkiej bliskości w grupie stałych bywalców stolika „pod porożem”, wśród nielicznych przyjaciół mógł czuć się tak, jak dawniej: duszą towarzystwa, opowiadaczem historii, spadkobiercą stryja Pepina, „dzwonkowym waletem”. Knajpiane spotkania są okazją do portretowania przyjaciół (Tomaš Mazal, Václav Kadlec, Jiři Kolař) i wspominania nieobecnych już bliskich (żona Eliška, brat Slavek, Vládimir Boudnik). Te chwile nostalgii zakłócane są raz po raz ingerencją namolnych dziennikarzy. lub zwykłych admiratorów jego twórczości – wtedy Hrabal wpada w szał, staje się opryskliwy i kłótliwy, czego nie może sobie później wybaczyć i zadręcza się wyrzutami sumienia, dlatego też traktuje opisywanie tych sytuacji jako swoiste zadośćuczynienie, literacką pokutę.

Obydwa tomy charakteryzują się również podejmowaniem pary prastarych motywów, odwiecznego dualizmu: nowe-stare, początkowe-końcowe. Początkiem jest tutaj nowa sytuacja polityczna kraju. Pisarz, który do tej pory wspominał o polityce mimochodem, teraz mówi o niej wprost, nierzadko nie przebierając w środkach, gdy pisze o zawiedzeniu się postawą Havla, który z prezydenta-artysty stał się prezydentem-politykiem, lub gdy opisuje swój stosunek do pomysłu rozdzielenia Czech i Słowacji. Innym razem polityczne fascynacje wyraża stonowanym tonem, na marginesie, rzucając w post scriptum zwięzłe: Jurek Bush wygrał!, Gorbaczow usunięty!, W Jugosławii prawie wojna. Drugim ważnym tematem, przeciwstawieniem nowego początku, jest opis starości, zniedołężnienia, a nawet przygotowań do śmierci. Szpital na Bulovce (gdzie Hrabal 3 lutego 1997 roku wypadł z okna) pojawia się na kartach „Listów” nader często – nic dziwnego, skoro z każdym kolejnym rokiem pisarz przebywa tam częściej niż w domu. To właśnie tutaj przypomina sobie literackie opisy starości i choroby oraz rozmyśla o samobójczym skoku z piątego piętra...

Istotnym dopełnieniem „Różowego kawalera” jest tekst o muzyce cygańskiej (wykorzystany jako notka na płycie Vlastimila Třešňáka) oraz pięć fragmentów wywiadów. Pierwsze trzy dotyczą wizyty pisarza w Stanach Zjednoczonych. Hrabal, odpowiadając na pytania studentów, mówi o wpływie Haška na jego dzieło, opowiada o początkach swojej twórczości, o współpracy z Menzlem, przede wszystkim jednak opisuje swój zachwyt Stanami, nawiązując do słów Dylana Thomasa: „kto nie kocha Ameryki, nienawidzi ludzkości”. Autor „Postrzyżyn” wspomina też spotkania z Susan Sontag i Czesławem Miłoszem, z którym wprowadzili do teorii kultury pojęcie „ostmodernizmu”. Kolejny wywiad dotyczy pobytu Hrabala w Anglii i poszukiwania w Oksfordzie śladów Eliota, zaś ostatnia wypowiedź jest autokomentarzem do „Listów do Kwiecieńki”. Z kolei ważnym dodatkiem do „Aurory na mieliźnie” jest „Fuga naiwna”, zmontowane przez Hrabala z rękopisów niejakiego Františka Kořínka arcydzieło bezpretensjonalnej groteski sądowej, gawędziarski popis godny samego stryja Pepina.

„Różowy kawaler” i „Aurora na mieliźnie” są rodzajem wyśrubowanej literacko eseistyki, której tematyka oscyluje między transcendencją a aktualnością, między prywatnymi wyznaniami, a komentarzem na temat współczesności, między publicystyką a osobistą mitologią. Dla miłośników Hrabala rzecz obowiązkowa, dla pozostałych – zalecana.

 

Bohumil Hrabal, „Różowy kawaler”, przeł. Katarzyna Kępka, Izabelin 2005

Bohumil Hrabal, „Aurora na mieliźnie”, przeł. Maciej Falski, Izabelin 2006

(tekst ukazał się pierwotnie w "Arte")