SYBERYJSKIE PIEKŁO - Roman Senczin "Rodzina Jołtyszewów"

Rosja to stan duszy. Splugawionej

Nikołaj Michajłowicz – główny bohater nominowanej do najważniejszych rosyjskich nagród literackich powieści Romana Senczina Rodzina Jołtyszewów – wiedzie zwykłe życie. Małomiasteczkowa rosyjska stabilizacja. Jak na przeciętnego mieszkańca Krasnojarskiego Kraju wiedzie mu się nawet całkiem znośnie – ma moskwicza, garaż, służbowe mieszkanie i milicyjną emeryturę, do której dorabia dyżurami w izbie wytrzeźwień. Oraz normalną rodzinę – żonę-bibliotekarkę i dwóch dorosłych już synów (cóż z tego, że jeden w kryminale, a drugi, ogarnięty obłomowowską indolencją, nie rusza się praktycznie z łóżka). Niefortunny wypadek, do którego dochodzi podczas dyżuru Nikołaja w wytrzeźwiałce, wywraca jego życie do góry nogami – najpierw traci pracę i mieszkanie, później wraz z żoną i synem przeprowadza się do ciotki na wieś. Choć to zaledwie czterdzieści kilometrów od miasta, Jołtyszewowie trafiają do innego, koszmarnego świata, w którym nie obowiązują żadne zasady. Na dodatek im bardziej chcą zachować twarz, tym bardziej pogrążają się w piekle. Nikołaj nie cofnie się nawet przed zbrodnią. Senczin, niczym najwięksi rosyjscy moraliści, wystawia swoich bohaterów na "sprawdzian sumienia". Jego niezadowalający wynik pokazuje, jak bardzo rosyjska dusza skarlała na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci.

Okrutną powieść Senczina można porównać do kultowego filmu Aleksieja Bałabanowa Ładunek 200. Bałabanow, osadzając fabułę swojego filmu w roku 1984, zestawiał nadciągający rozpad ZSRR z upadkiem wszelkich norm moralnych. Senczin pokazuje, że ćwerć wieku później nic się nie zmieniło, a pod pewnymi względami – zwłaszcza na rosyjskiej prowincji – jest wręcz gorzej. Zaliczany w poczet "nowych realistów" autor Rodziny Jołtyszewówm nie obrazuje wszakże tej degrengolady w tak widowiskowy sposób jak Bałabanow. Beznamiętny ton narracji i niemal reporterski charakter powieści działają jednak na czytelnika ze zdwojoną siłą. Zbydlęcenie bohaterów dzieje się tu niejako mimochodem, bez fajerwerków i infernalnej rekwizytorni. Senczin, mistrz literackiej "czernuchy", w bezlitosny sposób odzwierciedla skutki transformacji ustrojowej, uświadamiając przy tym, jak niewiele trzeba, by stać się potworem. I oskarża rosyjskie władze o doprowadzenie obywateli do skraju psychicznej wytrzymałości. Autor ucieka od generalizacji, pokazuje tylko wycinek rosyjskiej rzeczywistości, ale jednocześnie zaznacza w wywiadach, że "takich Jołtyszewów są tysiące". Przerażająca diagnoza.

Roman Senczin

"Rodzina Jołtyszewów" 

tłum. Magdalena Hornung 

Noir sur Blanc

Warszawa 2015,

SIŁA KOBIET - Jelena Czyżowa "Czas kobiet"

Jelena Czyżowa napisała powieść, która rehabilitując ogromną rzeszę radzieckich kobiet – bezimiennych budowniczych systemu – jednocześnie wzrusza. Być może właśnie to czytelnicze wzruszenie (poza, rzecz jasna, wyrazistą wymową społeczno-rozrachunkową powieści) przyczyniło się w dużej mierze do tego, że „Czas kobiet” uhonorowany został prestiżową nagrodą Rosyjskiego Bookera w roku 2009.

Akcja powieści Czyżowej rozgrywa się w Leningradzie we wczesnych latach 60. ubiegłego wieku (choć w opowieściach bohaterek, będących niezwykle ważnym tłem dla przedstawionej historii, pojawiają się także lata wcześniejsze – rewolucja, blokada Leningradu w czasie wojny ojczyźnianej, stalinowskie czystki). Antonina, pracująca w fabryce prosta dziewczyna, zachodzi w ciążę z przypadkowo poznanym mężczyzną i zostaje przez niego opuszczona. Ten niewdzięczny osobnik pojawił się w życiu Antoniny na chwilę, by, obarczywszy ją szeregiem problemów, zniknąć. W powieści Czyżowej nie jest to nic szczególnego – mężczyźni nie odgrywają w tym świecie większej roli. Nieprzypadkowo jest to bowiem, zgodnie z tytułem, „czas kobiet”. Związek Radziecki lat sześćdziesiątych był wszak czasem kobiet, choć w ówczesnej propagandzie panował zupełnie inny paradygmat – Kraju Rad najpierw bronili dzielni mężczyźni, którzy potem budować jego wielkość. W istocie było jednak odwrotnie. Wielu mężczyzn zginęło na wojnie, a ci, którzy „są do wzięcia”, to albo zapijaczeni prostacy, albo zadufani w sobie przedstawiciele aparatu państwa. Jednym słowem – trudno o dobrego mężczyznę.

Ale powieść Czynowej nie jest pamfletem na nieporadnych mężczyzn. Jest przede wszystkim gloryfikacją kobiet. Zwykłych i zapomnianych przez historię. Takich jak Antonina, która musi zrozumieć podstawową prawdę tamtych czasów, przekazaną przez przyznającej jej pokój w komunałce (zamiast hotelu robotniczego) przewodniczącą rady zakładowej: „No bo jak u nas jest? To matka jest głową: i napoi, i nakarmi. No i co, że bez męża?”. Ale każdy, kto pamięta „Biesy” i słowa Julii Michajłowny („Okropny jest los kobiety rosyjskiej, Warwaro Pietrowno”), wie, że Rosja zawsze wymagała od kobiet ogromnego poświęcenia. Wymagała go także w czasach późniejszych – filmowy hit z roku 1980, „Moskwa nie wierzy łzom”, pokazywał, że radzieckie imperium złożyłoby się jak domek z kart, gdyby nie siła kobiet.

Nieprzypadkowo wspominam film Władimira Mienszowa, albowiem Czyżowa, opisując tragiczną historię Antoniny, parafrazuje tę znaną filmową historię. Proponuje jednak o wiele bardziej ponure zakończenie – na miarę tamtych czasów. Powieściowa Antonina zostaje dokwaterowana do komunałki, w której mieszkają trzy staruszki – Jewdokija, Glikerija i Ariadna. Każda, oczywiście, straciła męża na wojnie, każda też jest wobec urodzonej przez Antoninę niepełnosprawnej córki nad wyraz opiekuńcza. Walkę tych trzech leningradzkich Mojr, by po śmierci Antoniny nie odebrano im prawa do opieki nad „wnuczką”, dostajemy zamiast happy endu. Antyczny dramat w komunistycznych dekoracjach.

„Czas kobiet” jest dramatyczną opowieścią o bohaterstwie radzieckich kobiet, które musiały dawać sobie radę w nieludzkich czasach. Oszukane przez państwo, opuszczone przez mężczyzn, trwały zdane wyłącznie na siebie. Uporczywa prostota języka powieści Czyżowej w genialny sposób wydobywa tragizm tej historii. Przerażającej, bo ostentacyjnie zwyczajnej. Tak jak czymś zwyczajnym było jeszcze pół wieku temu, że po przydział kilograma mąki czekało się w kolejce gdzieś w piwnicy, by potem buszować po śmietnikach w poszukiwaniu jakiejkolwiek deski, z której można wyciągnąć zardzewiały gwóźdź (po jego przegotowaniu należało włożyć go do mąki, by się nie popsuła). O to wszystko musiały dbać kobiety. Wspaniała powieść Czyżowej jest hołdem dla milionów bezimiennych radzieckich kobiet, o które przez długie lata nikt się upominał.

Jelena Czyżowa
"Czas kobiet
tłum. Agnieszka Sowińska
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013

(tekst ukazał się pierwotnie na stronie Literackiej Nagrody Europy Środkowej "Angelus")

JAK TO SIĘ ROBI W ROSJI?

Rzadko, zbyt rzadko czytamy rosyjskie książki. A przecież Rosja to jeden z najsilniejszych rynków książki. Jeszcze za czasów ZSRR oficjele i specjaliści od propagandy (nie tylko kulturalnej) chwalili się, że to właśnie w Kraju Rad wydaje się najwięcej książek na jednego mieszkańca. Oczywiście po uwolnieniu rynku, gdy okazało się, że statystyka ta była silna publikowanymi masowo dziełami zebranymi Lenina i podobnego sortu literaturą, wskaźniki nieco spadły. Ale Rosjanie do dziś mówią o sobie z dumą, że są najwięcej czytającym narodem świata.

Nawet po lekkiej zapaści w ostatnich latach dane o tamtejszym czytelnictwie mogą imponować. Trzeba jednak pamiętać, że mają oni co czytać – w roku 2012 ukazało się w Rosji niemal 120 tysięcy tytułów, w tym mnóstwo napisanych przez rodzimych autorów. Z prostego rachunku prawdopodobieństwa wynika, że liczba bardzo dobrych rosyjskich książek musi być proporcjonalnie wyższa od takiej liczby w mniejszych krajach. Zasada ta działa oczywiście także w drugą stronę (przypomina się stary radziecki dowcip: Lenin pyta szefa kinematografii: – Ile kręcimy filmów rocznie? – Siedemdziesiąt. – A ile z nich jest dobrych? – Dziesięć. – To nie możemy kręcić tylko tych dziesięciu?). O ile jednak kiepskimi książkami nikt głowy sobie nie zawraca, o tyle o rosyjskich bestsellerach mówi się dużo i głośno. I to nie tylko w samej Rosji. Nad Wisłą jakoś mniej. Przeciętny polski czytelnik będzie miał spory trud z wymienieniem choćby pięciu nazwisk współczesnych rosyjskich pisarzy. A szkoda. Na Wschodzie dzieje się bowiem pod względem literackim dużo dobrego.

Tak się złożyło, że pod koniec roku otrzymaliśmy polskie tłumaczenia książek najznamienitszych rosyjskich autorów. Warto przyjrzeć im się nieco bliżej. Są to przede wszystkim autorzy urodzeni na przełomie lat 50. i 60. ubiegłego wieku, a więc pisarze, których debiut przypadł na etap zmian ustrojowych. To pierwsza formacja nowej, już nie radzieckiej, a rosyjskiej literatury, która mierzy się z nowymi problemami, ale nie zapomina też o konieczności rozliczenia się z przeszłością. Znamienitą czwórkę (Wiktor Pielewin, Olga Sławnikowa, Jelena Czyżowa i Michaił Szyszkin) uzupełnia przedstawiciel młodszej generacji, radykalny w swoich wyborach ideologicznych Zachar Prilepin – autor w pełni ukształtowany przez nową rosyjską rzeczywistość.

Pielewin, czyli Bohater jest zmęczony

Wiktor Pielewin jest najgorętszym nazwiskiem rosyjskiej literatury. Autor wielu bestsellerów ceniony jest w świecie („French Magazine” wpisał go na listę 100 najważniejszych współczesnych twórców kultury; spośród rosyjskich twórców na liście tej znalazł się jeszcze reżyser Aleksandr Sokurow) i w kraju, gdzie trzy lata temu został uznany za najbardziej wpływowego intelektualistę w Rosji. Lista nagród, którą otrzymał od czasów swojego debiutu jest imponująca, równie ważne jest jednak zestawienie sprzedaży książek Pielewina – niemal każda (debiutujący w roku 1990 Pielewin wydaje niemal jedną książkę rocznie) zdobywała szczyt listy bestsellerów.

Co ciekawe – Pielewin jest tym bardziej popularny, im bardziej zwalczają go narodowe frakcje. W 2002 roku proputinowska młodzieżówka „Idący Razem” umieściła go na czele listy pisarzy „niesłusznych”, co automatycznie podniosło wskaźniki sprzedaży jego książek (podobno zagorzałym fanem twórczości Pielewina jest Dmitrij Miedwiediew). Dlaczego wokół książek Pielewina jest tyle zamieszania? Odpowiedź jest prosta – autor „Generation P” nie tylko jako jeden z pierwszych potrafił zdiagnozować postsowiecką rzeczywistość i opisać ją adekwatnym do niej, zdynamizowanym językiem, ale też z postmodernistyczną swadą łączył rzeczy zdawałoby się bardzo odległe – nawiązywał do spuścizny wielkiej kultury rosyjskiej, a jednocześnie fascynował się poetyką science-fiction, poważne historiozoficzne dysputy czynił fragmentami fabularnych narkotykowych tripów (i na odwrót), z równa uwagą przyglądał się Tołstojowi i Georgowi Bushowi, Bogu i życiu owadów, buddyjskie mantry wplatał między kpiarskie opowieści z życia moskiewskich yuppies.

„Napój ananasowy dla pięknej damy”, najnowszy zbiór opowiadań Wiktora Pielewina, jest katalogiem stałych motywów występujących w twórczości tego pisarza. Wbrew tytułowi sugerującemu istnienie literackiego klucza (to połączenie aluzji do wody ananasowej, którą Włodzimierz Majakowski wyśmiewał jako napój burżuazji i do tytułu debiutanckiego tomu wierszy Aleksandra Błoka), nowa książka Pielewina jest przede wszystkim komentarzem do współczesnych wydarzeń. Dużo więcej wyjaśnia podtytuł „Wojn@ i świat”, gdyż większość opowiadań dotyczy stanu globalnego napięcia politycznego i militarnego. Pierwsze skrzypce grają tu dwa mocarstwa – Rosja i Stany Zjednoczone, ale walka toczy się raczej między Wschodem a Zachodem, a zaplątani są w nią wszyscy. To ciąg dalszy zimnej wojny, której metaforyczne zimno oznacza obecnie nie stan zawieszenia, a chłód technologii. Wojna wirtualna i stechnicyzowana jest bowiem zależna w większej mierze od informatyków i hakerów niż żołnierzy i polityków. A że cyfrowy świat zawsze był środowiskiem naturalnym Pielewina, jego najnowsza książka, w której roi się od dronów, komputerowych programów, rakiet naprowadzających i zminiaturyzowanych podsłuchów, pod względem fabularnej wartkości i wyczucia tematu jest bez zarzutu. Chodzi zwłaszcza o część pierwszą, czyli dwa dłuższe opowiadania („Burning Bush” i „Kody przeciwlotnicze Al.-Efesbiego”), w których Pielewin łączy groteskę politycznej satyry z ciemną grozą futurystycznej niemalże technologii, ale też z zaskakującymi akcentami metafizycznymi. Albowiem nawet w epoce skrajnie stechnicyzowanej lęk przed Bogiem (i w świecie Zachodu, i u wyznawców islamu) odgrywa główną rolę sprawczą. A Pielewin pięknie potrafi sobie z tego kpić. Humor jest zresztą u Pielewina najważniejszy. Humor i genialne opisy („Bokobrody upodobniały go do rozwiązłej włoskiej małpy, a kraciasta marynarka w ogóle czyniła z niego jakiegoś aroganckiego Puszkina, który zamiast wierszom poświęcił się drobnemu handlowi”). Gorzej jest niestety z pomysłowością. Każde z opowiadań jest wszakże rozwinięciem jednego (dodajmy – genialnego!) pomysłu w nieco przydługą formę. W części drugiej książki Pielewin w widoczny sposób obniża loty – „Kontemplator cieni”, opisujący pewną buddyjską metodę poznania siebie, nieco nuży, zaś opowiadanie gwiazdkowe „Hotel dobrych wcieleń” to niemal angelologia dla ubogich. Honor ratują tutaj „Thugowie”, prześmiewcze opowiadanie o człowieku, który chce wstąpić w szeregi wyznawców bogini Kali.

„Napój ananasowy dla pięknej damy” jest książką nierówną, ale nieodparcie Pielewinowską. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że jest w niej pewna sztuczność – wygląda, jakby została ułożona przez specjalistyczny program komputerowy stworzony do produkowania książek w stylu Pielewina. Zresztą kto wie? Philip K. Dick uważał przecież, że Lem nie istnieje. Niewykluczone zatem, że niewystępujący publicznie i nieudzielający wywiadów Pielewin jest tylko marką stworzoną przez tajne służby. Jeśli tak – trzeba usprawnić program, bo zaczyna nieco szwankować.

Sławnikowa, czyli Czekając na rocznicę

„2017” (Rosyjski Booker 2006), najgłośniejsza powieść Olgi Sławnikowej (rocznik 1957), tematycznie lokuje się w okolicach „pielewinowskich”. Jej akcja rozgrywa się bowiem w bliskiej, określonej tytułową datą, przyszłości. To data dla Rosjan szczególna – stulecie rewolucji. W dystopijnej powieści Sławnikowej Rosja staje się krajem pogrążonym w chaosie. Politycznie – znajduje się niemalże w przededniu przejęcia władzy przez ugrupowania faszystowskie. Społecznie – jest krajem karykaturalnie wręcz zróżnicowanym klasowo, w którym największym uznaniem cieszą się ultramaterialistyczni bogacze (na marginesie można dodać, że Sławnikowa opublikowała swoją powieść w roku 2006 – okazuje się, że jej przepowiednia sprawdziła się dobrych kilka lat przed rocznicą). Rosja przyszłości jest także humanistycznym bankrutem. Wszelki idealizm jest tu w zaniku, różnej maści artyści są na wymarciu. Liczy się tylko bogactwo. I właśnie wyprawa mająca na celu bogatych uczynić jeszcze bogatszymi jest fabularną osią powieści.

Fundatorem ekspedycji jest cyniczny profesor Anfiłogow, który chce wykorzystać do swoich celów utalentowanego Kryłowa. Kryłow, główny bohater powieści, jest człowiekiem po rosyjsku rozdartym między chęcią zdobycia uznania i bogactwa a osiągnięciem duchowego spokoju i życiowej harmonii. W trakcie wyprawy poznaje tajemniczą Tanię. Znajomość ta oraz trudności, do których dojdzie podczas ekspedycji (rzecz dzieje się, dodajmy, w pięknym, lecz surowym krajobrazie legendarnych Gór Ryfejskich), zmienią spojrzenie Kryłowa na świat. Mamy więc tu wszystkie podstawowe składniki potrzebne do stworzenia bestsellerowego czytadła, w którym ludzkie namiętności odgrywają główną rolę. Pożądanie i chciwość, polityka i mitologia, moralne prawdy i groza – Sławnikowa ma odpowiedni warsztat, by wiedzieć, jak z tych fabularnych składników przyrządzić koktajl. Jest to koktajl wysokokaloryczny – Sławnikowa co rusz odwołuje się do mistrzów. Pobrzmiewają tutaj echa powieści idei w stylu dzieł Dostojewskiego i Tołstoja, jest fantastycznie i fantasmagorycznie jak u Bułhakowa, miłość i piękno przyrody opisane są zaś językiem, jakiego nie powstydziliby się klasycy rosyjskiej poezji. W tej opasłej powieści jest w zasadzie wszystko – romans, kryminał, powieść przygodowa, science-fiction i thriller (choć może niezbyt thrill). Zbudowana z tych składników całość nie zawodzi. Ale też specjalnie nie zachwyca. „2017” to po prostu dobrze skrojona powieść. Solidna książka.

Czyżowa, czyli Kobiety bez mężczyzn

Sławnikowa podróżowała w przyszłość, jej rówieśniczka Jelena Czyżowa w „Czasie kobiet” (Rosyjski Booker 2009) podróżuje w przeszłość. Akcja powieści rozgrywa się w Leningradzie we wczesnych latach 60. ubiegłego wieku (choć w opowieściach bohaterek, będących niezwykle ważnym tłem dla przedstawionej historii, pojawiają się także lata wcześniejsze – rewolucja, blokada Leningradu w czasie wojny ojczyźnianej, stalinowskie czystki). Antonina, pracująca w fabryce prosta dziewczyna, zachodzi w ciążę z przypadkowo poznanym mężczyzną i zostaje przez niego opuszczona. Mężczyźni nie odgrywają zresztą w powieści Czyżowej większej roli. Nieprzypadkowo jest to bowiem „czas kobiet”.

Przewodnicząca rady zakładowej, która samotnej matce przyznaje pokój w komunałce (zamiast hotelu robotniczego) wypowiada zdanie, które wiele mówi o tamtych czasach: „No bo jak u nas jest? To matka jest głową: i napoi, i nakarmi. No i co, że bez męża?”. Ale każdy, kto pamięta „Biesy” i słowa Julii Michajłowny („Okropny jest los kobiety rosyjskiej, Warwaro Pietrowno”), wie, że Rosja zawsze wymagała od kobiet ogromnego poświęcenia. Wymagała go także w czasach późniejszych – filmowy hit z roku 1980, „Moskwa nie wierzy łzom”, pokazywał, że radzieckie imperium złożyłoby się jak domek z kart, gdyby nie siła kobiet. Nieprzypadkowo wspominam film Władimira Mienszowa, albowiem Czyżowa, opisując tragiczną historię Antoniny, parafrazuje tę znaną filmową historię. Proponuje jednak o wiele bardziej ponure zakończenie – na miarę tamtych czasów. Powieściowa Antonina zostaje dokwaterowana do komunałki, w której mieszkają trzy staruszki – Jewdokija, Glikerija i Ariadna. Każda, oczywiście, straciła męża na wojnie, każda też jest wobec urodzonej przez Antoninę niepełnosprawnej córki nad wyraz opiekuńcza. Ich walkę, by po śmierci Antoniny nie odebrano im prawa do opieki nad „wnuczką”, dostajemy zamiast happy endu.

„Czas kobiet” nie jest jednak historią prawniczą. To dramatyczna opowieść o bohaterstwie radzieckich kobiet, które musiały dawać sobie radę w nieludzkich czasach. Oszukane przez państwo, opuszczone przez mężczyzn, trwały zdane wyłącznie na siebie. Uporczywa prostota języka powieści Czyżowej w genialny sposób wydobywa tragizm tej historii. Przerażającej, bo ostentacyjnie zwyczajnej. Tak jak czymś zwyczajnym było jeszcze pół wieku temu, że po przydział kilograma mąki czekało się w kolejce gdzieś w piwnicy, by potem buszować po śmietnikach w poszukiwaniu jakiejkolwiek deski, z której można wyciągnąć zardzewiały gwóźdź (po jego przegotowaniu należało włożyć go do mąki, by się nie popsuła). O to wszystko musiały dbać kobiety. Wspaniała powieść Czyżowej jest hołdem dla milionów bezimiennych radzieckich kobiet, o które przez długie lata nikt się upominał.

Szyszkin, czyli Kochankowie listy piszą

Nagrodzona dwukrotnie laurem Bolszaja Kniga (w konkursie głównym i w głosowaniu czytelników) powieść epistolarna „Nie dochodzą tylko listy nienapisane” autorstwa Michaiłą Szyszkina (rocznik 1961, autor uhonorowanej Rosyjskim Bookerem powieści „Wziatije Izmaiła” oraz przetłumaczonego na polski „Włosa Wenery”) jest w głównych aspektach komplementarna wobec książki Czyżowej. Chodzi przede wszystkim o prostotę języka. Bohaterowie Szyszkina, zwierzający się w listach z najbardziej intymnych sekretów, piszą komunikatywnie, ale nierzadko uciekają się do nieco bardziej wyszukanych metafor, za pomocą których usiłują opowiedzieć o swoim uczuciu i o tęsknocie towarzyszącej długiej rozłące. Saszę i Wołodię rozdzieliła bowiem wojna. On jest żołnierzem wspólnego korpusu ośmiu mocarstw, którego celem było zdławienie powstania bokserów w Chinach w 1900 roku, ona czeka na niego, choć przeczuwa, że mogą już nigdy się nie spotkać. Spotykają się więc w listach, w których są bardziej sobą, niż gdyby żyli razem. Ich korespondencja staje się światem alternatywnym, doskonałym, ocalającym miłość w obliczu rozłąki i śmierci. I tu pojawia się drugie podobieństwo do powieści Czyżowej, którym jest przeklęty los rosyjskich kobiet. Przymusowa rozłąka z ukochanym jest tylko wstępem do litanii życiowych niepowodzeń, którą kryje korespondencja wysyłana na front przez Saszę.

Opisując miłość niemożliwą, Szyszkin nawiązuje do tuzów rosyjskiej literatury – Tołstoja, Bunina, Czechowa. Współczesna literatura rosyjska, jak podkreśla w wywiadach, go nie ciekawi – uważa, że wielkość pisarza można ocenić dopiero sto lat po jego śmierci. Sam zresztą dystansuje się od Rosji – choć pisze po rosyjsku, od ponad 15 lat mieszka w Szwajcarii, w tym roku zaś odmówił reprezentowania ojczyzny na Międzynarodowych Targach Książki BookExpo w USA. W liście otwartym do Federalnej Agencji do Spraw Druku i Komunikacji Masowej oświadczył, że rezygnuje z uczestnictwa w nowojorskich targach książki, gdyż wstyd mu za swój kraj. Rosja zaś za Szyszkina na pewno nie powinno być wstyd – jest wszak jednym z najwybitniejszych i najchętniej przekładanych na języki obce autorów.

Prilepin, czyli Nacbol z piórem

Podczas gdy Szyszkin dystansuje się od współczesnej Rosji, Zachar Prilepin, przedstawiciel młodszego pokolenia autorów (rocznik 1975), afiszuje się ze swoją do niej miłością. Prilepin to postać nietuzinkowa. Ten aktywny członek zdelegalizowanej Partii Narodowo-Bolszewickiej, który jako kapitan OMON-owskiego specnazu służył podczas wojny w Czeczenii w 1996 i 1999 roku, jest jednocześnie wokalistą funkowego zespołu. Ale też dziennikarzem i pisarzem. Sławę przyniosła mu już debiutancka powieść „Patologie”, w której opisał wojnę w Czeczenii, oraz „Sańkja” (nominacja do Rosyjskiego Bookera), będąca obrazem dojrzewania do rewolucyjnego buntu (obie powieści zostały przełożone na język polski; Prilepin wydał także nieprzetłumaczoną dotąd na polski powieść „Grzech”, uhonorowaną Nagrodą Bestsellera Narodowego).

„Czarna małpa”, czwarta powieść Prilepina, nie jest tak ostentacyjnie autobiograficzna i tak nachalnie ideologiczna jak jego wczesne dzieła. W tej dość zagmatwanej powieści o szkatułkowej konstrukcji realizm, czy wręcz naturalizm, miesza się z groteskowością sennego koszmaru. Thriller polityczny, w którym bohater prowadzi śledztwo mające odkryć prawdę o działaniu tajemniczego laboratorium, zostaje najpierw przełamany aluzyjnymi opowieściami o mitycznym mieście i o afrykańskich dzieciach-żołnierzach, by potem rozwijać się równolegle z opisem rozpadu życia osobistego bohatera oraz z komentarzem na temat skomplikowanej rosyjskiej rzeczywistości. Trochę dużo grzybów w tym barszczu, ale właśnie ten feeryczny naddatek nadaje transowej powieści Prilepina specyficznego smaku.

Pięć powieści, pięcioro autorów – czy na tej podstawie możemy zdobyć choć szczątkową wiedzę na temat współczesnej literatury rosyjskiej? Na pewno nie, ponieważ obfitość literackiej oferty znad Wołgi jest oszałamiająca. Uderza natomiast jedna z cech charakterystycznych tej oferty, doskonale widoczna na podanych przykładach. Literatura rosyjska jest wyjątkowo różnorodna. Rozbuchany postmodernistycznie Pielewin nie przystaje nijak do klasycznej Czyżowej, której minimalizm lokuje się na antypodach epickości Sławnikowej, z kolei wrażliwemu i eleganckiemu znawcy duszy ludzkiej, jakim jest Szyszkin, z pewnością byłoby nie po drodze z nacbolem (to świetne określenie ukuła Kinga Dunin) Prilepinem. Zresztą takiego pisarza jak Prilepin ze świecą można szukać w innych krajach, także u nas. W Polsce nacbole nie piszą książek. Pewnie nawet ich nie czytają. W Rosji natomiast wszystko jest możliwe.

Wiktor Pielewin „Napój ananasowy dla pięknej damy”, tłum. Ewa Rojewska-Olejarczuk, W.A.B., Warszawa 2013
Olga Sławnikowa „2017”, tłum. Olga Morańska, Sonia Draga, Katowice 2013
Jelena Czyżowa „Czas kobiet”, tłum. Agnieszka Sowińska, Czarne, Wołowiec 2013
Michaił Szyszkin „Nie dochodzą tylko listy nienapisane”, tłum. Magdalena Hornung, Noir sur Blanc, Warszawa 2013
Zachar Prilepin „Czarna małpa”, tłum. Ewa Rojewska-Olejarczuk, Czarne, Wołowiec 2013

(tekst ukazał się pierwotnie w portalu xiegarnia.pl)

CIĄGLE ŻYWY SAMIZDAT - Jerzy Czech "Wdrapałem się na piedestał. Nowa poezja rosyjska"

Antologia poezji samizdatowej w wyborze i przekładzie Jerzego Czecha to w istocie przegląd najważniejszych zjawisk poetyckich w powojennej historii literatury radzieckiej i rosyjskiej. Żaden z szesnastu autorów, poza Josifem Brodskim, nie jest u nas szerzej znany.

Puszkin, Lermontow, Błok, Jesienin i inni klasycy – kanon poezji rosyjskiej jest od dawna ustalony. Pomniki tych twórców stoją w wielu miastach. W ostatnim półwieczu niewielu poetom udało się wdrapać na piedestał – być może Okudżawie (choć ten postrzegany jest raczej jako bard niż jako poeta), być może Brodskiemu (choć przez długie lata władze odmawiały mu miana radzieckiego poety; rehabilitacji doczekał się dopiero za czasów Federacji Rosyjskiej). Co ciekawe – i Okudżawa, i Brodski zaczynali w drugim obiegu. W tzw. samizdacie buzowało prawdziwe życie literackie, dalekie od socrealistycznych standardów i serwilistycznych postaw. Wykluczeni z oficjalnych struktur twórcy – zrzeszeni wspólnie z plastykami i muzykami w nieformalnych grupach – podkopywali swoją sztuką radziecką rzeczywistość, kształtowaną przez propagandowe slogany i skłamany optymizm. Obieg oficjalny, zawłaszczony przez seniorów ze Związku Pisarzy Radzieckich, był zatęchłą trupiarnią, pełną zastygłych w podziwie dla władzy wierszokletów. Nowy ton radzieckiej poezji nadawali działający w opozycji do nich i wprowadzający ożywczy ferment samizdatowcy. To właśnie oni położyli podwaliny pod współczesną sztukę rosyjską. Samizdat stał się źródłem nowej literatury rosyjskiej.

O specyfice drugiego obiegu dają pojęcie już choćby same notki biograficzne prezentowanych przez Czecha poetów. Niczym refren powtarza się w nich rys wykluczenia – niemal każdy z autorów, mimo wyższego wykształcenia, pozostawał na społecznym marginesie. Nie mogąc podjąć normalnej pracy, najczęściej lądowali oni w kotłowniach i stróżówkach. Jak pisze Iwan Achmietjew:

„tyle możliwości

popatrz

palacz stróż kopacz”.

Nie chcąc sławić partii i realizować w swojej twórczości odgórnych wytycznych, samizdatowcy musieli zrezygnować z możliwości druku, z popularności, z pieniędzy (budżet usiłowali łatać, pisząc książki dla dzieci), w najgorszym wypadku – emigrowali. W zamian zyskiwali za to swobodę artystyczną. Wybór był prosty – albo wierność doktrynie realizmu socjalistycznego, albo literacki niebyt.

„jeśli nie zna go naród

co z niego za poeta

jeśli zna go cały naród

co z niego za poeta”.

Dualizm postaw twórczych i wyborów życiowych, o którym pisze Achmietjew, był dla radzieckich twórców codziennością. W miarę upływu czasu stawało się jednak jasne, że role zaczynają się zamieniać. Dało się to odczuć już podczas pierestrojki. Po przełomie lat 90. samizdat przeistoczył się w oficjalną przestrzeń kultury i doczekał się rehabilitacji. Nie wszyscy jednak zdążyli tego doświadczyć. Najstarszy z prezentowanych w antologii Czecha autorów, Jan Satunowski (1913-1982), jeszcze w roku 1967 pisał:

„Nie jestem poetą.

Nie drukuję od trzydziestego ósmego.

Nie przypadam do smaku.

No i już zostanę taki.

Wiem tylko, że te wasze ważne wiersze,

to mało ważne, to nieważne wiersze.

Wy tam je sobie druku, druku, druku…

A ja wam gwóźdź do trumny; stuku, stuku”.

Satunowski przewidział zwycięstwo samizdatu (jego pierwsza książka, zatytułowana adekwatnie „Chcę zaznać pośmiertnej sławy”, ukazała się dopiero w 1992 roku) i śmierć „nieważnej” poezji.

Do śmierci tej walnie przyczynili się właśnie samizdatowcy, podkopując przez dziesięciolecia oficjalną poezję. Ich głównym narzędziem była ironia. Niezależnie od tego, czy byli minimalistami, czy pisali długie poematy, czy byli konceptualistami, czy socartowcami (socart to artystyczny odpowiednik popartu), czy preferowali wiersz wolny albo rymowali, krytycznie odnosili się tradycji rosyjskiej literatury, kpili z oficjalnych świętości, burzyli spokój zwykłych obywateli, psuli krew partyjniakom. Sięgali po żywy język ulicy, opisywali wstydliwe tematy (Igor Cholin portretujący w „Mieszkańcach baraku” biedotę z prowincji), nierzadko wpadali w wulgarność (jak choćby Brodski w publikowanym po raz pierwszy w polskim tłumaczeniu poemacie „Przedstawienie”). Krytyczny stosunek do radzieckiej rzeczywistości widać i w „Pochodzie idiotów” Gienricha Sapgira, i w „Skardze ludożerców” Władimira Uflanda (zaczynającej się od wyznania „Myśmy naród ludojadów”), i w wierszu Aleksandra Makarowa-Krotkowa:

„co my tu w Rosji umiemy

chyba tylko

mówić po rosyjsku”.

Szargali świętości, kpiąc z Czajkowskiego („O Piotrze” Igora Irtieniewa), a nawet szydząc z biografii Lenina, jak w wierszu „Kiedy Lenin był mały”, w którym Timor Kibirow ironizuje na temat oficjalnego kultu wodza rewolucji. Lenin – jako bóstwo – rodzi się z dziewicy:

„…musiał (choćby jeden)

plemnik nawiedzić części rodne Marii

Aleksandrowny… Rzecz wprost niepojęta”.

Jest w poezji samizdatowców niezgoda na oficjalne wytyczne, jest kpina z tradycji, jest przybieranie masek, jest żart, jest czarny humor, jest nawet perfidia. Jest też – może nawet przede wszystkim – mocowanie się z własną rosyjskością. Jakkolwiek ironicznie nie brzmiałyby frazy samizdatowców piętnujących ograniczenie rosyjskiego chłopa, wewnętrzną pustkę mieszczan z Moskwy, zakłamanie deputowanych Dumy, widać, że matka Rosja jest dla nich tematem najważniejszym. I najpoważniejszym. Nawet Wsiewołod Niekrasow, czołowy konceptualista, stosujący w wierszach zabiegi lingwistyczne, pozostawał nieobojętny na polityczną rzeczywistość:

„przyczyna śmierci

życie

na tym świecie

a bezpośrednia

przyczyna śmierci

życie

w Moskwie”

Dzięki takim właśnie wierszom, niewygodnym i przekornym, poeci samizdatu wdrapali się na piedestał.

„Wdrapałem się na piedestał,

Stoję i duma mnie rozpiera.

A tu się gliniarz wydziera,

Bym na piedestale nie stał.

Ukaże mnie zaraz mandatem!

A mnie forsy brakuje stale.

Nie stać mnie wyraźnie na to,

Żeby stać na piedestale”.

Autor przywołanego wiersza, Oleg Grigorjew, ma rację – samizdatowców mimo wszystko nie stać, by kamienieć na poetyckim cokole. Nie tylko finansowo. Ich poezja jest bowiem zbyt niepokorna, zbyt żywiołowa i bezkarna, by dała zakląć się w marmur. I – przede wszystkim – jest ciągle żywa.

"Wdrapałem się na piedestał. Nowa poezja rosyjska"

wybór i przekład - Jerzy Czech

Czarne, Wołowiec 2013

(tekst ukazał się pierwotnie na portalu xiegarnia.pl - http://xiegarnia.pl/recenzje/ciagle-zywy-samizdat/)

ROSJA SOROKINA. CIEMNO WSZĘDZIE, GŁUCHO WSZĘDZIE - Władimir Sorokin "Zamieć"

„Zamieć” Władimira Sorokina jest jednym z najważniejszych utworów tego pisarza z okresu posedesowego. Właśnie tak – posedesowego. Twórczość Sorokina – najważniejszego dziś rosyjskiego prozaika – można bowiem podzielić na dwa zasadnicze okresy: przed incydentem z sedesem i po nim.

Stalin kopuluje z Chruszczowem, czyli jak rodzą się gwiazdy

Rosja paradoksami stoi, co znakomicie ilustruje przypadek Sorokina. Ten czołowy dziś pisarz rosyjski (co należy rozumieć: „zmagający się z Rosją”), przez wiele lat publikował powieści, w których mieszał swój kraj z błotem. I nic. Głośno o Sorokinie zrobiło się dopiero wówczas, gdy Rosja zmieszała jego książki z błotem. A raczej – wrzuciła do sedesu. A było to tak – w roku 2002 proputinowska organizacja młodzieżowa Idący Razem zorganizowała akcję pod hasłem „Pora wyrzucić czernuchę z książek i gazet”. Na placu przed Teatrem Bolszoj w Moskwie młodzi ideowcy ustawili sedes i wrzucali do niego książki autorów, którzy ich zdaniem oczerniali i zohydzali ojczyznę, przedstawiając jej karykaturalny, skrajnie negatywny obraz („czernucha” jest terminem krytycznym odnoszącym się nie tylko do literatury; żeby najlepiej zrozumieć istotę tego pojęcia, wystarczy obejrzeć głośny film Andrieja Bałabanowa „Ładunek 200”).

Sorokin miał to szczęście, że to właśnie jego twórczość szczególnie nie przypadła Idącym Razem do gustu. Nie wystarczyło im bowiem spuszczenie książek Sorokina w klozecie i ich spalenie. Podali go również do sądu. Oskarżenie dotyczyło wciąż nie wydanej po polsku powieści „Gołuboje sało”, która – zdaniem Idących Razem – „sprzecznie z prawem rozpowszechnia materiały pornograficzne” (paragraf 242 rosyjskiego Kodeksu Karnego). Chodziło m.in. o scenę kopulacji klonów Stalina i Chruszczowa. Prokuratora oddaliła oskarżenie, zaś książka, która ukazała się w 1999 roku i nie zdobyła większego rozgłosu (była – mówiąc uczciwie – jedną ze słabszych pozycji w dorobku Sorokina), nagle stała się bestsellerem. „Znajomi mówili mi, że przez pewien czas przy Dworcu Białoruskim sprzedawano takie zestawy podróżne do pociągu: piwo, jakaś kiełbasa i »Gołuboje sało«” – żartował z nagłej popularności swej powieści Sorokin.

„Gołuboje sało” zaraz po aferze sedesowej sprzedało się w 200 tysiącach egzemplarzy, a nieprawomyślnym autorem zainteresowały się zagraniczne agencje literackie. Pisarz, który co najmniej od dekady cieszył się sporą popularnością, nagle stał się literackim bohaterem. Czytelnicy, którzy nie znali do tej pory jego twórczości, rzucili się także na poprzednie powieści Sorokina. I dopiero wtedy zobaczyli, że bezkompromisowa krytyka sowieckiej i postsowieckiej rzeczywistości oraz skłonność do perwersji to stały element stylu prozaika.

Prawdziwie gówniane życie w Rosji

Sorokin, urodzony w 1955 r. w podmoskiewskim Bykowie, ma wykształcenie techniczne –studiował w Instytucie Przemysłu Gazowego i Naftowego. Szybko jednak porzucił karierę inżyniera i związał się ze środowiskiem artystycznym, wstępując w latach 70. w szeregi eksperymentalnej grupy artystycznej Moskiewskich Konceptualistów. Undergroundowy radziecki konceptualizm był w pewnym sensie odpowiednikiem zdobywającego na Zachodzie coraz większą popularność postmodernizmu. Stosowanie klisz literackich, żonglerka stylami, manieryczność i piętrowe cytaty – do tych, wspólnych z postmodernizmem, atrybutów konceptualiści dorzucili lokalną specyfikę. Radykalizując tradycje awangardowe, opowiadali się przeciwko oficjalnej literaturze, sprzeciwiali się kultowi klasyków i moralizatorskim zapędom literackich dysydentów w rodzaju Sołżenicyna. Wyśmiewali partyjną nowomowę, wykorzystując elementy socrealistycznej poetyki do zbudowania nowej, antytotalitarnej jakości. Całość doprawiali – w czym celował zwłaszcza Sorokin – językiem meandrującym między najeżoną archaizmami ruszczyzną sprzed kilku stuleci a pełnym neologizmów futurystycznym matem (ulicznym slangiem, najeżonym specyficznymi przekleństwami).

Konceptualne książki Sorokina z lat 80. nie mogły, co oczywiste, ukazać się w oficjalnym obiegu za czasów ZSRR, były bowiem formalnym i treściowym policzkiem dla radzieckiej tradycji i obyczajowości. Pierwsza jego powieść, „Kolejka”, to kpina z najbardziej przyziemnego „wynalazku” ustroju socjalistycznego – ze sklepowej kolejki. Historia grupki moskwian czekających przed sklepem na rzucenie jakiegokolwiek towaru została ujęta wyłącznie w formie dialogów. Ich absurdalność, lapidarność i gwałtowność odpowiada atmosferze ulicznego życia. Status głównego bohatera także kreowany jest za pomocą dialogów (lub raczej ich braku – gdy protagonista śpi, strony są puste, gdy uprawia seks, z jego ust dobywają się jedynie chrząknięcia).

Druga powieść Sorokina, „Norma”, obfituje we fragmenty skatologiczne – jej bohaterowie zmuszeni są do jedzenia ludzkiego gówna. I jedzą, trochę tylko narzekając na jego smak i zapach. To czytelna aluzja do radzieckiego rządu, podsuwającego obywatelom niepełnowartościowe produkty i zmuszającego do życia w „gównianym” kraju. Z drugiej zaś strony jest to brutalny literacki atak na mieszczańskie przyzwyczajenia czytelników wychowanych na socrealistycznej klasyce. „Trzydziesta miłość Mariny” jest z kolei pornograficzną parodią radzieckich produkcyjniaków, natomiast powieść „Roman” (czyli „Powieść”) to rozpisana na pięciuset stronach bukoliczna idylla, po której następuje ponad stustronicowy opis pełen przemocy, tortur i seksu. Po „aferze sedesowej” Sorokin, czujny obserwator rosyjskiej historii i teraźniejszości, z niepokojem zaczął spoglądać w przyszłość ojczyzny. Najpierw opublikował „trylogię lodową” („Lód”, „Bro” i „23 000”), w której w nieodległej przyszłości tajemnicza sekta poluje w Moskwie na ludzi o jasnych włosach i niebieskich oczach, upatrując w nich potomków „świetlistych bytów”, założycieli ziemskiej cywilizacji. Prawdziwy sukces odniósł jednak „Dniem oprycznika” i jego kontynuacją, czyli „Cukrowym Kremlem”. Ta futurystyczna antyutopia rozgrywa się w roku 2028, kiedy Nowa Rosja oddzielona od Europy Wielkim Murem Zachodnim staje się monarchią absolutną, a porządku pilnuje oprycznina, tajna policja wzorowana na służbie pałacowej Iwana Groźnego. Sorokin łączy zatem wielkomocarstwową rosyjską przeszłość z jej niepewną przyszłością. Groteska staje się grozą, a rosyjskie mity i literackie tradycje zostają jedna po drugiej obśmiane. „Zamieć”, najnowsza powieść Sorokina, idzie jeszcze dalej w tym kierunku – to przechadzka po historii rosyjskiej literatury i pytanie o kondycję matki Rosji. A zarazem najlepsze wydanie postmodernistycznego, przepraszam – konceptualnego stylu Sorokina.

Zasypie wszystko, zawieje

 „– Ale zrozum, człowieku, ja muszę koniecznie jechać! – Płaton Iljicz machnął rękami w rozdrażnieniu. – Czekają na mnie chorzy! Cho-rzy! Epidemia! Coś ci to mówi?!

Zawiadowca, pochylając się naprzód, przycisnął pięści do swojego borsuczego serdaka.

– A co mam nie rozumieć? Jak nie rozumieć? Wama trza jechać, rozumiem bardzo dobrze. Ale ja nie mam koni i do jutra nijak nie będę miał!

– Jak to nie ma koni?! – zawołał gniewnym głosem Płaton Iljicz. – Na co w takim razie ta wasza stacja?

– Ano na to, że wszystkie konie powychodziły i nie ma ani jednego, ani jednego! – powtarzał w kółko i głośno zwiadowca, jakby rozmawiał z głuchym. – Może jakimś cudem wieczorem pocztowe zjadą. Ale kto ich tam wie kiedy?

Płaton Iljicz zdjął binokle i wbił wzrok w zawiadowcę udając, że spostrzegł go po raz pierwszy”.

Początek powieści Sorokina do złudzenia przypomina wielkie rosyjskie powieści sprzed dwu stuleci. Nienaganna stylizacja językowa idzie w parze z charakterystyką postaci. Oto idealistyczny lekarz, nie bacząc na przeciwności losu, rusza przez pustkowie rosyjskiej prowincji, by czynić dobro (iluż takich doktorów przewinęło się na kartach rosyjskich powieści!). Na jego drodze stają prości, nieuświadomieni parobkowie, otumanieni gorzałką i niewidzący nic poza czubkiem swojego nosa, ewentualnie poza zapieckiem we własnej chacie. Doktor Garin, wiozący szczepionkę do ogarniętej epidemią wioski, stawia wszystko na jedną szalę – dobro kraju jest ważniejsze od partykularnych interesów. Wraz z najętym chlebowozem Chrząkałą ruszają przez ogarniętą zamiecią okolicę, by nieść pomoc potrzebującym. Dotarcie do celu utrudnia im zawierucha – podróż z kilkugodzinnej zamienia się w kilkudniową. Fabuła, rzec by się chciało, prosta i przejrzysta. Tyle tylko, że w miarę rozwoju akcji czytelnik zaczyna tracić rezon. Skoro, jak się można było spodziewać, akcja toczy się mniej więcej w XIX wieku, skąd nagle pojawiają się telefony? Skąd radia, w których „ogląda się” wiadomości? Skąd karły i olbrzymy? Skąd konie wielkości kuropatw? Skąd wreszcie narkotyki o działaniu i wyglądzie rodem z filmów science-fiction? Zaczynamy się domyślać, że konceptualista Sorokin po raz kolejny zaprzągł do fabuły swoją nieokiełznaną wyobraźnię.

To, co początkowo wydawało się sensem powieści – podróż będąca wyprawą ku własnej samoświadomości – szybko staje się bezsensem. Kilkudniowa (a w istocie nieskończona) jazda przez zamieć nie będzie miała szansy stać się zaczynem powieści drogi – będzie raczej jazdą przez historię rosyjskiej literatury, a w istocie zwariowaną „jazdą”, niemal narkotykowym tripem, pod koniec którego czytelnik może wręcz uznać, że wszechobecna biel nie tyle oddaje złowrogą potęgę rosyjskiej zimy, co symbolizuje raczej działanie pewnego białego proszku. Mimo pozorów powieściowego rozprężenia, Sorokin z pieczołowitością dba o to, by nawet największe szaleństwa fabularne odnosiły się do rosyjskich tradycji historycznych i literackich. Zaczyna, jakżeby inaczej, od osobistych rozrachunków – groźna epidemia szalejąca w okolicy to „czernucha” (pamiętamy Idących Razem?), boliwijski wirus, który zamienia ludzi w zombie. Jedynym ratunkiem jest szczepionka, którą dowieźć ma na miejsce doktor Garin (Gagarin?), człowiek ogarnięty poczuciem misji.

W zadymce cytatów

Zamieć jest u Sorokina nie tyle scenerią, nie tyle nawet motorem akcji, co pełnoprawnym bohaterem powieści oraz symboliczną trampoliną, która pozwala na bezustanne przeskakiwanie od jednego dzieła literackiego do drugiego. Trudno bowiem znaleźć w historii rosyjskiej literatury klasyka, który nie pisałby o zamieci. Puszkin, Tołstoj, Błok, Czechow, Gogol, Bułhakow – wszyscy widzieli w śnieżnej zadymce coś więcej niż tylko typowo rosyjski rekwizyt. Zamieć to wyzwanie, to wezwanie do boju z przeciwnościami losu. Ale też stan rosyjskiej duszy, indolencja, zagubienie, smutek, który nie ma początku i końca. Z tej tradycji Sorokin czerpie garściami – śnieżne motto pożycza od Błoka („Nieboszczyk do snu się szykuje/W bielutkiej pościeli układa/Za oknem zamieć wiruje/Śnieżnymi podmuchami włada”), fabularny schemat z noweli Tołstoja „Gospodarz i robotnik”, w której pan i sługa przebijają się zaprzęgiem przez zamieć, gubią drogę i zmuszeni są przenocować na mrozie. Zły gospodarz przechodzi w czasie podróży wewnętrzną przemianę – w finale ogrzewa jego ciało, samemu wychładzając się na śmierć. Sorokin rozgrywa ten motyw po swojemu – po pierwsze: nie wiadomo, kto w tym układzie jest dobry, a kto zły, po drugie – w końcowej scenie autor „Kolejki” oszczędza lekarza (nie byłby jednak sobą, gdyby nie zgotował mu finału gorszego niż zamarznięcie na śmierć), po trzecie – niejako przy okazji wyśmiewa chłopomanię Tołstoja, stylizując filozoficzne wypowiedzi Chrząkały na parodię peror Platona Karatajewa z „Wojny i pokoju”; po czwarte nawrócenie Garina dokonuje się nie w efekcie zrozumienia klasowych uprzedzeń, a dzięki otrząśnięciu się z narkotycznych wizji (które na dodatek przypominają okrucieństwa Iwana Groźnego wobec torturowanych bojarów). Na tym oczywiście nie koniec – Sorokin zahacza także o Nabokova (sen Chrząkały z motylem w roli głównej), Czechowa, Puszkina i Gogola. Tego ostatniego przywołuje miedzy innymi jako autora groteskowego opowiadania „Nos” – u Gogola jeden z bohaterów budzi się pewnego dnia bez nosa, u Sorokina nos zostaje, nie bez przeszkód, odrąbany siekierą.

Jest w tej galopadzie nawiązań pewna dosłowność, ale to jeden z ulubionych chwytów stylistycznych Sorokina, który sprawdził się już przy okazji „Dnia oprycznika”. Dzięki „urzeczywistnianiu” metafor Sorokin osiąga niesamowicie komiczne, a przy tym nośne efekty – w „Zamieci” rosyjski „maleńki człowiek” z metafory używanej chętnie przez Puszkina, Czechowa czy Dostojewskiego staje się bytem realnym. Sorokin stosuje także strategię odwrotną – zwłaszcza, kiedy mówi o Rosji – i fabularnie ukonkretnia pewne pojęcia. W kontrze do liliputów pojawiają się więc w „Zamieci” olbrzymy, w których zobaczyć można rosyjskie marzenia o wielkim imperium. Owo marzenie kończy jednak swój żywot w typowo rosyjski sposób – zapada w sen po wypiciu olbrzymiej ilości samogonu i zamarza, ulepiwszy uprzednio ogromnego bałwana z gigantycznym fallusem grożącym otaczającemu światu. „I odwalił kitę wprost na drodze. No i masz, nasza rosyjska dzicz” – komentuje Garin. I, zrezygnowany szamotaniną z upartym Chrząkałą, postanawia działać na własną rękę, w symbolicznym geście odżegnując się od pobratymców i od Rosji („Całe życie słuchać durni i złamasów! Co to za życie?”). Finał jest żałosny – najpierw Garin wraca niepyszny, by grzać się na kupie z Chrząkałą i jego końmi, a w końcu wpada w ręce Chińczyków. Futurystyczną wizję poddania Rosji Chinom Sorokin malował już w poprzednich powieściach, komentując tę diagnozę w typowy dla siebie sposób: „Nie trzeba być prorokiem, żeby przepowiedzieć połączenie się tych dwóch etnosów. Dla rosyjskiego narodu, w którym corocznie więcej ludzi umiera, niż się rodzi, chińska krew będzie ratunkiem. Z krzyżówki Rosjan i Chińczyków rodzą się ładne dzieci”. Tak właśnie kończy się rosyjski sen o Imperium.

Co po zamieci?

Tak kończy się też „Zamieć”, choć tak naprawdę nie ma ona końca. I jako złożona z cytatów powieść (tę zabawę można przecież ciągnąć w nieskończoność), i jako symbolizująca stan rosyjskiej duszy pogoda. Rosja trwa według Sorokina w zawieszeniu, miota się niczym wędrowiec niewidzący przed sobą drogi. Jest rozdarta miedzy nowoczesnością i marzeniami o lepszym jutrze a średniowieczną niemal mentalnością. Jasną drogę ku przyszłości zobaczyć można tylko przez chwilę, gdy rozstąpią się chmury, co w powieści Sorokina zdarza się nadzwyczaj rzadko. Nad samym pisarzem z pewnością się wypogodziło. W 2011 otrzymał za „Zamieć” Krajową Nagrodę Literacką „Nowaja Słowienost” – w skrócie „NOS” (!) – i honorarium w wysokości 700 000 rubli. W głosowaniu krytyków powieść Sorokina otrzymała tyle samo punktów co książka innego postmodernisty, Wiktora Pielewina. O wyniku zadecydowała publiczność. Trudno o bardziej wymierny wskaźnik literackiego prymatu w Rosji. Za największego pisarza Rosji uważa się obecnie tego, kto najbardziej ją smaga. A o Idących Razem i ich dylematach nikt już nie pamięta.

Władimir Sorokin
"Zamieć"
tłum. Agnieszka Lubomira Piotrowska
Czarne, Wołowiec 2013

(tekst ukazał się na stronie Xięgarnia.pl)

DWIE TWARZE ROSJI - Wacław Radziwinowicz "Gogol w czasach Google'a"

„Rosji umysłem nie pojmiesz” – pisał w XIX wieku rosyjski poeta Fiodor Tiutczew. Niemal rówieśny mu Nikołaj Gogol postulował raczej sięgnięcie po śmiech, gdyż tylko przy jego pomocy można rozbroić tamtejszą rzeczywistość. Wacław Radziwinowicz w książce „Gogol w czasach Google’a” łączy te dwie strategie autorskie – próbuje objąć Rosję chłodnym umysłem, a jednocześnie pozostaje wyczulony na jej groteskowe i absurdalne aspekty.

W efekcie powstała rzecz, dająca w miarę pełny i obiektywny obraz współczesnej Rosji. Radziwinowicz, wieloletni moskiewski korespondent „Gazety Wyborczej”, z uwagą przygląda się najgłośniejszym wydarzeniom, które od 1998 roku znajdowały się na pierwszych stronach rosyjskich gazet – jego autorskie komentarze to panorama Rosji post-Jelcynowskiej, aspirującej do imperialnej wielkości, a zarazem nie mogącej się uwolnić od grzechów przeszłości. Kraj, który portretuje Radziwinowicz, nie może się pozbyć swojego dwulicowego charakteru. Chodzi między innymi o rozdarcie między pędem ku światowości a nieznośną prowincjonalnością, między zuniformizowaną potęgą a pijackim bełkotem, między uduchowieniem a nowobogackimi pretensjami. Przede wszystkim jednak dwugłowy orzeł z godła Federacji Rosyjskiej zdaje się patronować głównemu rozdźwiękowi – między grozą a groteską. Tamtejsza groza to wojenne doświadczenia i powojenne traumy, terrorystyczne ataki i mafijne porachunki, to zabójstwa dziennikarzy i politycznych przeciwników, to wreszcie banalna codzienność skorumpowanego na wszystkich szczeblach aparatu władzy. Każdy z tych aspektów ma jednak swój humorystyczny awers. Radziwinowicz pisze zarówno o „ładunku 200” (kto widział słynny film Aleksieja Bałabanowa, ten wie, co kryje się pod tym mianem), o czarnych stronach moskiewskiej multietniczności, o czeczeńskich terrorystkach-samobójczyniach, jak i o wciąż popularnym sposobie kamuflowania rzeczywistości na wzór wiosek potiomkinowskich, czy o okólnikach dotyczących długości paznokci u rosyjskich urzędników. Groza grozą, ale duch autora „Martwych dusz” wciąż unosi się nad Rosją. „U nas w zasadzie każdy przyjęty na służbę państwową od razu zaczyna tyć. Bierzemy młodego zgrabnego chłopaka, a on po kilku latach waży dobrze ponad sto kilo i wygląda jak klasyczny dzierżymorda z pyskiem jak u bohaterów Gogola” – mówi lekarz zajmujący się kondycją moskiewskich urzędników, którzy większość spraw załatwiają przy łapówkarskich kolacjach.

W tym kontekście zamieszczony na okładce blurb autorstwa Wiktora Jerofiejewa („Sensacja! Okazuje się, że Rosję można zrozumieć”) uznać należy za nie do końca trafiony. Konkluzja Jerofiejewa jest raczej życzeniowa niż adekwatna do rzeczywistości. Książka Radziwinowicza dobitnie pokazuje, że Rosji zrozumieć nijak się nie da. Można tylko próbować, ale każda taka próba wywiedzie nas w pole. Rosja bowiem jest tym bardziej fascynująca, im bardziej wymyka się rozumowi. „Gogol w czasach Google’a” jest tego niezbitym dowodem.

Wacław Radziwinowicz
 "Gogol w czasach Google'a"
Wydawnictwo Agora, Warszawa 2013

(tekst ukazał się pierwotnie na stronie xięgarnia.pl)

"NO FUTURE" PO ROSYJSKU - Konstanty Usenko "Oczami rosysjkiej zabawki"

Rosji nie da się ogarnąć rozumem, ale – jak twierdzi Konstanty Usenko – można ją doskonale poznać poprzez teksty piosenek.

Konstanty Usenko, muzyk wielu polskich grup alternatywnych i znawca rosyjskiej sceny muzycznej, w książce „Oczami rosyjskiej zabawki” opowiada o ostatnich trzydziestu latach rosyjskiej historii właśnie za pomocą opisu tamtejszej sceny muzycznej. Rosyjskie zespoły, zwłaszcza te wywodzące się z muzycznego podziemia i przepełnione organiczną nienawiścią do wszystkiego, co związane z polityką, zawsze bez ogródek śpiewały o bolączkach  współczesności. I w schyłkowych czasach ZSRR, kiedy za taką odwagę można było nawet trafić do psychuszki, i za Putina, kiedy – jak się okazuje – wciąż nie można mówić wszystkiego. W tekstach rosyjskich zespołów powracały najbardziej traumatyczne doświadczenia Rosjan (Afganistan, Czarnobyl, pierestrojka, Biesłan) i uwidaczniały się społeczne niepokoje. Rosyjscy muzycy zawsze bowiem głośno mówili o tym, o czym szeptała ulica. Uczyli zwykłych ludzi, że z władzą nie można rozmawiać na kolanach. W ślady opisywanych przez Usenkę zespołów poszły niedawno członkinie Pussy Riot, przekonując się, że hasło „No Future” wciąż jest w Rosji aktualne.

Polityka polityką, ale bohaterem tej książki jest przecież muzyka. I całe mrowie zespołów, które przez wiele lat były traktowane w Polsce z niechęcią i podejrzliwością – byliśmy bowiem przekonani, że wszystko, co pochodzi zza naszej wschodniej granicy, musi być siermiężnym folklorem na usługach systemu. Tymczasem przez ostatnie trzy dekady na undergroundowych scenach w Moskwie, Sankt Petersburgu (trafnie ochrzczonym przez przedstawicieli miejscowej kontrkultury Psychoburgiem), a nawet w odległej Syberii prezentowały się grupy, które dzięki oryginalności i nowatorstwu mogłyby wstrząsnąć skostniałym światem muzyki Zachodu. Niestety – rosyjskie zespoły rzadko mogły koncertować za granicą. Polacy także nie mieli zbyt wielu okazji, aby przekonać się, jak bardzo ich wyobrażenia o „wrogich” zespołach są niezgodne z prawdą. Książka Usenki jest dla nas zatem obowiązkową, choć lekko spóźnioną lekcją muzycznej rusofilii. Poczytajcie o kultowych nowofalowcach z Kina, operowych kabareciarzach z NOM czy ekstremalnych punkowcach z AU, wyszukajcie w sieci ich klipy, a na pewno zdziwicie się, że nie słyszeliście o nich wcześniej.

Konstanty Usenko „Oczami radzieckiej zabawki. Antologia radzieckiego i rosyjskiego undergroundu”, Czarne, Wołowiec 2012, s. 408
(Tekst ukazał się w "Polityce")

Po lekturze koniecznie należy zgłębić zasoby internetu. Oto kilka wskazówek:

Kino - Kukułka 

NOM - Bydlak 

AU - Bat'ko Ataman 

Grażdanskaja Oborona - Drugi eszelon

Orgazm Nostrodamusa - Nigdy

Poslednie Tanki w Pariże - Wiosna

Akwarium - Zoom Zoom Zoom

Klimbatika - Karantin 

Zvuki Mu - Nóż do konserw

SuperAlisa - Tatarstan

Barto - Suczki

Noize MC - Za zamkniętymi drzwiami

  

RODZINNA PSYCHODRAMA ZE STALINEM W TLE - Wiktor Jerofiejew "Dobry Stalin"

Wiktor Jerofiejew, rosyjski postmodernista, niestrudzony poszukiwacz „duszy rosyjskiej”, dyżurny obrazoburca literacki znad rzeki Moskwy (znany w Polsce do tej pory z „Rosyjskiej piękności” i „Encyklopedii duszy rosyjskiej”) znów pojawia się w polskiej świadomości czytelniczej. Tym razem dzięki powieści „Dobry Stalin”, która jest zadziwiająco łagodna jak na jego pisarskie standardy, nostalgiczna nawet, z drugiej jednak strony autor powraca w niej do okrutnych lat stalinowskich, co może być niezbyt mile widziane. Zwłaszcza czytelnik polski może poczuć się trochę urażony „ludzkim” obliczem wodza, a jeszcze bardziej zabawami młodego bohatera z dobrotliwym wujkiem Sławą (nikt inny, tylko Wiaczesław Mołotow, który bezpośrednio wpłynął na losy naszego kraju). Jednak w żadnym wypadku nie jest to powieść polityczna, polityka jest tutaj tylko tłem do rodzinnych wspomnień, albowiem (jeśli już szukać jakichkolwiek szufladek gatunkowych) „Dobry Stalin” to książka autobiograficzna.

Na dobrą sprawę jest to „portret artysty z czasów młodości”, jednakże od standardów powieści autobiograficznych różnią „Dobrego Stalina” przede wszystkim specyficzne okoliczności historyczne, w których rozgrywa się ta historia, a więc lata pięćdziesiąte XX wieku i miejsce akcji – Kreml i „okolice”. Jerofiejew nie bez przyczyny zamieszcza w podtytule książki słowo „powieść” i dodaje „filmową” formułkę – „wszystkie postaci tej powieści zostały zmyślone”. Co więcej, idzie jeszcze dalej, twierdząc, że fikcyjne są nawet osoby autentyczne i sam autor. Prawda więc czy zmyślenie? Niewątpliwie prawda (w pewnych momentach lekko ubarwiona), choć autor zdaje się sugerować, że ówczesna radziecka codzienność była tak nierealna, że aż zdawała się być wymyślona. Całą niewiarygodność tej historii podkreśla dodatkowo fakt, że filmową adaptacją „Dobrego Stalina” zainteresowało się Hollywood. Po raz kolejny okazało się, że życie pisze najlepsze, najbardziej niezwykłe scenariusze.

Głównym tematem tej powieści są relacje między ojcem a synem, relacje będące osobliwym połączeniem miłości i niezrozumienia. Klasyczny konflikt pokoleń nabiera tutaj dodatkowego smaczku, ponieważ rozgrywa się wśród komunistycznego establishmentu, pośród stalinowskiej wierchuszki bawiącej się w rządowych daczach i na ambasadorskich przyjęciach. Jerofiejew senior był bowiem doradcą Mołotowa i osobistym tłumaczem Stalina, a później ambasadorem Rosji na kolejnych placówkach (m.in. we Francji i Austrii). Jego kariera dyplomatyczna została jednak przerwana przez syna, który pod koniec lat siedemdziesiątych był inicjatorem wydania drugoobiegowego almanachu literackiego „Metropol”, w którym swoje obrazoburcze teksty zamieścili (oprócz Jerofiejewa) choćby tacy pisarze jak Wasilij Aksionow czy Fazil Iskander. Na pierwszy rzut oka na tej publikacji stracili obaj – ojciec został odsunięty z życia publicznego, syn zaś został skazany na literacką banicję. W istocie jednak to oni okazali się moralnymi zwycięzcami, odnaleźli bowiem klucz do wzajemnego zrozumienia i rodzinnej zgody.

„Dobry Stalin” to wyśmienita proza, urzekająca bezgraniczną szczerością i intymnością wyznań, skrząca się od anegdot i fragmentów najwyższego lotu (scena inicjacji seksualnej młodego bohatera jest jedną z najlepszych we współczesnej literaturze), główny jednak jej walor opiera się na podwójnym odwróceniu perspektywy, z której patrzy się na matkę-Rosję i ojca-Stalina. Pierwsze spojrzenie to opisywanie Rosji „od zaplecza”, z uprzywilejowanej pozycji dygnitarskiego syna, druga zaś to perspektywa europejska, ogląd zewnętrzny, kiedy okazuje się, że poza Rosją również istnieje świat i, o zgrozo!, jest on o wiele bardziej pociągający i kolorowy.

PS.

Zaraz po „Dobrym Stalinie” do rąk polskiego czytelnika trafia „Życie z idiotą”, autorski wybór opowiadań Wiktora Jerofiejewa, wśród których znajduje się również „Kurwa nędza” – tekst zamieszczony w almanachu „Metropol”, którym pisarz „zabił politycznie” swojego ojca, a siebie pozbawił na wiele lat możliwości publikacji. Możemy się przekonać, jak dalece rosyjska cenzura nadinterpretowała ten tekst, właściwie całkiem niewinny na tle innych opowiadań. Toaleta jako metafora Związku Radzieckiego? W swych późniejszych książkach Jerofiejew posunął się o wiele dalej.

Wiktor Jerofiejew 

„Dobry Stalin” 

tłum. Agnieszka Lubomira Piotrowska

Czytelnik, Warszawa 2005

(tekst ukazał się pierwotnie na stronie Portalu Księgarskiego www.ksiazka.net.pl)

CO Z TĄ ROSJĄ? - Władimir Sorokin "Dzień oprycznika"

„Dzień oprycznika” Władimira Sorokina to – wedle słów autora – „fantazja na motywach rosyjskich”. Brzmi dosyć lekko, w rzeczywistości jest całkiem inaczej –  powstała książka bezczelna i bezkompromisowa, prowokująca do dyskusji i programowo obrazoburcza

W roku 2003 rosyjska prokuratura wszczęła przeciwko Władimirowi Sorokinowi śledztwo z paragrafu 242 Kodeksu Karnego. Przedmiotem sprawy była, wciąż nie wydana w Polsce, powieść „Błękitne sadło”, która rzekomo „sprzecznie z prawem rozpowszechniała materiały pornograficzne” (chodziło m.in. o scenę kopulacji Józefa Stalina z Nikitą Chruszczowem). Pisarza oskarżyli działacze proputinowskiej młodzieżówki Idący Razem, którzy przed moskiewskim Teatrem Wielkim demonstracyjnie darli egzemplarze jego powieści, a ich resztki topili w ogromnej toalecie. Dla popularnego rosyjskiego pisarza takie reakcje nie są niczym nowym – krytycy wytykają mu brak poszanowania tradycji, łamanie kulturowych i estetycznych tabu oraz działalność antypaństwową właściwie od zawsze, czyli od 1985 roku, kiedy to w paryskim wydawnictwie emigracyjnym Sintaxis ukazała się jego debiutancka „Kolejka”. Szum wokół kolejnych książek pisarza zrobił swoje – Sorokin zyskał liczne grono fanów oraz metkę czołowego rosyjskiego postmodernisty. Proporcjonalnie do wzrostu nakładów następnych utworów zwiększała się ilość wystąpień przeciwko literaturze sygnowanej nazwiskiem autora „Lodu”. Pisarz wydawał się być zadowolony z takiego obrotu rzeczy – ksiązki się sprzedawały, a jego nazwisko było na ustach wszystkich. Okazuje się jednak, że zadra pozostała, czego dowodem jest jego najnowsza powieść.

„Dniem oprycznika” Sorokin w zuchwały sposób odgryzł się adwersarzom, a zarazem, w tonie złowieszczo-fantastycznej groteski, wyraził swój niepokój o dalsze losy kraju. Antyutopijna wizja Rosji z końca trzeciej dekady XXI wieku jest w powieści Sorokina niezwykle sugestywna. Po upadku ZSRR i przemianach ustrojowych rozpoczęło się Odrodzenie Rusi. Jego efektem było powstanie Nowej Rosji – monarchii absolutnej, która wessała zbuntowane republiki i uniezależniła się od świata. Od Europy, będącej na gazowym garnuszku Moskwy, odgradza ją Wielki Mur Zachodni. Przyjacielskie (czytaj – przemytnicze) stosunki utrzymywane są wyłącznie z Chinami. Intelektualiści i nieprawomyślni artyści zostali zmuszeni do emigracji. Ci, którzy pozostali i działają w podziemiu, są bezustannie prześladowani. Podobnie jak szlachta ziemska, której majątek jest łakomym kąskiem dla rządzących. Władza Monarchy jest niepodważalna i utrzymywana za pomocą tajnej policji – wzorowanej na służbie pałacowej Iwana Groźnego opryczninie. Choć od czasów panowania cara Wszechrusi minęło niemal 500 lat, a oprycznicy nie dysponują już końmi i toporami, tylko najnowszej generacji mercedesami i futurystycznymi laserami, to ich strój, język, a przede wszystkim metody działania nie zmieniły się ani na jotę. Na porządku dziennym są egzekucje, rozboje, gwałty, zastraszenia i wysiedlenia. Na tak zarysowanym tle Sorokin przedstawia jeden dzień Andrieja Daniłowicza, wysokiego rangą członka opryczniny.

Doskonale widać, że temat „Dnia oprycznika” to samograj. Łatwo pisze się takie książki – wystarczy powołać do życia utopijną rzeczywistość i bawić się mnożeniem kolejnych absurdów, następnie dodać szczyptę obowiązkowej pornografii i trochę humoru. Można też poeksperymentować ze środowiskowymi aluzjami (znani rosyjscy pisarze, reżyserzy, piosenkarze, politycy i – oczywiście! – Idący Razem mają w „Dniu oprycznika” swoje odpowiedniki). Dobrze jest doprawić całość sugestywnym językiem – bohaterowie  Sorokina za pomocą XVI-wiecznej ruszczyzny nieustannie deklamują frazesy ku chwale mateczki Rosji. Przepis na sukces gotowy – fantastyka miesza się z tradycją, jest dużo krwi, sporo seksu, polityczne rozgrywki i szybkie samochody. I szarganie narodowych świętości. Satyra na przaśność „nowych Ruskich” i narodowościowe ciągoty współczesnych elit politycznych jak się patrzy! Oskarżenia, procesy i kłótnie gwarantowane. Wysoka pozycja na liście bestsellerów również. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że Sorokinowi chodziło o coś więcej niż tylko osiągnięcie czytelniczego sukcesu popartego ogólnopaństwowym skandalem. „Dzień oprycznika” jest  przecież w gruncie rzeczy powieścią niezwykle poważną, pisaną pod wpływem wściekłości i lęku o przyszłość. Własną i kraju. Nieprzypadkowo pytanie „Co z tą Rosją” krąży bezustannie w umysłach bohaterów książki. Więc, co w końcu będzie z Rosją? „Nic nie będzie” – udziela odpowiedzi syberyjska jasnowidząca. Brzmi to cokolwiek wieloznacznie. I złowróżbnie.

Władimir Sorokin

„Dzień oprycznika”

tłum. Agnieszka Lubomira Piotrowska

W.A.B., Warszawa 2008

(tekst ukazał sie pierwotnie w "Dzienniku. Polska-Europa-Świat")

CZAT ANTYCZNY - Wiktor Pielewin "Hełm grozy"

„Dlaczego Minotaur ma głowę byka? Jak myśli i o czym? Czy jego umysł jest funkcją ciała, czy też zewnętrzna postać jest tylko obrazem w jego umyśle? Czy to Tezeusz jest w środku Labiryntu? Czy może Labirynt istnieje w Tezeuszu? Czy oba te twierdzenia są prawdziwe? A może oba fałszywe?”

Takie pytania mnoży przed czytelnikiem Wiktor Pielewin w przedmowie do „Hełmu grozy”, swojej najnowszej powieści (?), kolejnym dziele z interesującej edytorskiej serii „Mity”, która ma na celu reinterpretację mitycznych opowieści „w nowoczesny i oryginalny sposób” – jak zakłada wydawnicza notka. „Penelopiada” Margaret Atwood, poprzednia książka z tej serii, ukazująca mit Odyseusza z punktu widzenia jego żony, na pewno była oryginalna, ale dopiero Pielewin pokazał, co to znaczy naprawdę odświeżyć mit. Nowoczesność „Hełmu grozy” jest postmodernistyczna, wirtualna, cyberpunkowa (nie zapominajmy, że Pielewin debiutował powieścią z kręgu science-fiction – „Omon Ra”, a i jego inne książki bliskie są temu, co rozumiemy pod pojęciem „literatura fantastyczna”).

Ponieważ gatunek science-fiction jest mocno skonwencjonalizowany i zakłada pewną iluzoryczność świata przedstawionego, proszę się nie zrażać wyjściową sytuacją „Hełmu grozy”, lecz przejść nad nią do porządku dziennego, przystać na jej umowność i dać się ponieść ryzykownym wizjom. A sytuacja, w której znajduje się grupka bohaterów książki Pielewina, jest niecodzienna – budzą się oni w zamkniętych pokojach-celach, gdzie jedynym narzędziem komunikacyjnym jest komputer. Sieciowa konwersacja bohaterów przypomina internetowy czat, choć rozmowa protagonistów zbliżona jest raczej do rozpisanego na role dramatu, albowiem temat ich rozważań obraca się wokół kluczowych zagadnień bytu.

 Byłby to zatem dramat antyczny? Wskazywać na to mogłoby powinowactwo tematu, gdyż „Hełm grozy” to trawestacja mitu o kreteńskim labiryncie. Trawestacja nader intrygująca, bowiem rozgrywająca się w dwóch światach – współczesnym (cyberprzestrzeń, wirtualna rzeczywistość) i starożytnym (helleńskie stroje, adnotacja BC przy wątku rozpoczynającym rozmowę). „Zbuduję labirynt, żeby zgubić się z tym, kto zechce mnie znaleźć” – tak wygląda wątek (nić?) Ariadny według Pielewina, wątek, który ma pomóc w opuszczeniu labiryntu po pokonaniu Minotaura. Lecz kim jest Minotaur, gdzie znajduje się Tezeusz, jaką obrać drogę? Na te pytania każdy z bohaterów będzie musiał odpowiedzieć sobie sam, wchodząc do własnego labiryntu. Ponieważ tak naprawdę to właśnie labirynt jest głównym tematem (czy raczej bohaterem) tej książki. Czym jest labirynt? Pielewin i jego bohaterowie dają nam wiele różnorodnych odpowiedzi, od klasycznych interpretacji mitycznych i odczytań religijnych, aż po współczesne hipotezy – labirynt jako wirtualna rzeczywistość, ciało ludzkie (a zwłaszcza mózg) czy wreszcie postmodernizm.

 Skoro już jesteśmy przy postmodernizmie – Pielewin nie byłby sobą, gdyby poważnego, tematu nie skontrapunktował pastiszem konwencji i groteską. Mamy więc kpinę z klisz popkulturowych (uczucie rodzące się miedzy dwójką bohaterów) czy też ironiczne nawiązania do dzieł sztuki filmowej – ciekawych namawiam do znalezienia odpowiedzi na pytanie, czym jest w powieści „zwierciadło Tarkowskiego” czy „Siódma pieczęć”.

Wiktor Pielewin

"Hełm grozy"
tłum. Małgorzata Buchalik

Znak, Kraków 2006

(tekst ukazał się pierwotnie w "Arte")

JAK BYĆ NIEKOCHANYM (PRZEZ ROSJĘ)? - Wiktor Jerofiejew "Bóg X"

Wiktor Jerofiefew, najwybitniejszy chyba literacki specjalista od Rosji, w tomie „Bóg X” zebrał opowiadania, szkice, reportaże i eseje połączone jednym tematem. Jest nim miłość. Miłość – rzecz jasna – po rosyjsku.

„O miłości napisano tyle głupot, że można zaryzykować stwierdzenie, że w ogóle nic nie napisano” – wychodząc z tego założenia, Wiktor Jerofiejew w tekstach zgromadzonych w tomie „Bóg X” odnosi się do tematu miłości w sposób niekonwencjonalny, zaskakujący, odważny, niekiedy wręcz szokujący czy obrazoburczy. U Jerofiejewa nie znajdziemy romantycznych uniesień, porywów serca czy choćby klasycznych przedstawień miłosnych historii. Owszem – jest mowa o pierwszej miłości, lecz w końcowym rozrachunku zostaje ona wykpiona jako głupiutki przejaw młodzieńczego buntu. Jerofiejew przygląda się także zakochaniu, lecz dużo więcej miejsca poświęca zerwaniu i jego konsekwencjom w błyskotliwym, ironicznym, aczkolwiek niezwykle gorzkim tekście „Jak być niekochanym”. Opsiuje także miłość aż do grobowej deski, a nawet idzie o krok dalej, czyniąc parę kochanków z trupów w postępującym stanie rozkładu. Z podejrzaną pasją pisze również o  rzeczach związanych z ludzką cielesnością, które zazwyczaj się przemilcza, a które – jak słusznie Jerofiejew zauważa – są nieodłącznym, choć wstydliwym i intymnym, elementem ludzkiej egzystencji.

Miłość międzyludzka (sprowadzona ostatnio – zdaniem Jerofiejewa – do popkulturowej papki, będącej podstawą biznesu rozrywkowego) jest wszak mniej ciekawa niż jej inne odmiany, choćby miłość do ojczyzny. Dopiero tutaj Jerofiejew dosiada swojego ulubionego konika i z upodobaniem wyzłośliwia się nad stanem ducha współczesnych Rosjan. Czy da się kochać dzisiejszą Rosję, gdzie króluje kicz i głupota, gdzie panoszy się smród i zaściankowość, gdzie złodziei otacza się swoistą glorią, a noworodki sprzedaje się za bezcen na ulicy? – pyta Jerofiejew. I zaraz odpowiada sam sobie – a czy można jej nie kochać? Nieprzypadkowo jednym z głównych bohaterów tekstów z tego tomu jest Puszkin – artysta, którego uwielbia się, a zarazem nienawidzi. Autor „Eugeniusza Oniegina” to  najcelniejsza metafora rosyjskości. „Nie wiem, jak mógłbym żyć w Rosji, gdyby nie było Puszkina” - pisze Jerofiejew. Puszkin jest jednak takim zlepkiem przeciwieństw, że Jerofiejew nie waha się zapytać, czy istniał naprawdę. „Puszkina nie było, nie ma i być nie może” – oświadcza buńczucznie Jerofiejew, a czytelnik odnosi wrażenie, że podobną frazą można również skwitować całą Rosję.

Pisarstwo Jerofiejewa może drażnić – często zresztą oskarża się go o wulgarność i szarganie świętości, ale właśnie dzięki swojemu stylowi, łączącemu brutalną bezpośredniość,  filozoficzny namysł i błyskotliwość socjologicznych obserwacji, udało mu się jako jednemu z niewielu pisarzy rosyjskich oddać skomplikowany charakter duszy rosyjskiej. Jerofiejew w swoich tekstach nie oszczędza nikogo i niczego, nie boi się lawirowania między wysokim a niskim, między analizą rosyjskiej sztuki i pijackiego bełkotu. Wywrotowy pisarz z podobną uwagą przygląda się wyemancypowanym moskwianom, jak i mieszkańcom odległych zakątków Syberii, o których Bóg zapomniał. Autor „Boga X” potrafi w zaskakujący sposób łączyć najbardziej odległe bieguny trudnego do ogarnięcia terminu, jakim jest rosyjskość.

Wiktor Jerofiejew

„Bóg X”

tłum. Michał B. Jagiełło

Czytelnik. Warszawa 2010

(tekst ukazał się pierwotnie w "Życiu Warszawy")

PRYWATNE ŻYCIE ROSJAN - Wiktor Jerofiejew "Rosyjska apokalipsa"

W najnowszej książce Wiktor Jerofiejew po raz kolejny stara się określić tożsamość współczesnych Rosjan. Próby opisu rosyjskiej duszy są – jak zwykle u tego pisarza – zaskakujące, obrazoburcze i piekielnie inteligentne.

Twórczość Wiktora Jerofiejewa jest zobrazowaniem głównej prawdy o literaturze – pisarze poświęceni jednej idei są najbardziej godni uwagi. Naczelną ideą pisarstwa Jerofiejewa jest rosyjskość. Nieważne, czy napisze on powieść, opowiadanie, esej, felieton, list otwarty czy libretto; nieważnie czy będzie opisywał Che Guevarę czy francuską Rivierę – zewsząd wyziera dusza rosyjska. Podobnie jest w najnowszym tomie krótkich utworów prozatorskich  „Rosyjska apokalipsa”. Rosję – powiada Jerofiejew – można kochać lub nienawidzić. Zazwyczaj uczucia te idą w parze. Autor „Dobrego Stalina” potrafi porównać swoją ojczyznę do brudnej dworcowej toalety, a jednocześnie widzieć w niej wielkość. Ta podstawowa sprzeczność rosyjskiej samoświadomości jest głównym tematem „Rosyjskiej apokalipsy”.

Choć w książce pojawiają się takie nazwiska jak Putin, Gorbaczow, Żyrinowski, Chodorkowski, choć mówi się w niej o Biesłanie, Czeczenii i Katyniu, daleko Jerofiejewowi do politykowania – w najnowszych tekstach autor postawił na analizę życia prywatnego współczesnych Rosjan, oczywiście w duchu inteligentnego cynizmu. Rosjanie wyemancypowali się na prywatność dopiero niedawno, ale – jak to w Rosji! – od razu popadli w wielkomocarstwowe skrajności. Jak się bawić, to na całego – mówią mieszkańcy Moskwy, kupując najdroższe samochody, budując największe wille i wydając imprezy, przy których rozpasanie Amsterdamu wydaje się niewinną igraszką. A w tym samym czasie mieszkańcy podmoskiewskich wsi trują się pitym na masową skalę (bo tańszy od bimbru...) płynem hamulcowym lub preparatem do czyszczenia wanien.

Alkohol to zresztą główny składnik rosyjskiej rzeczywistości, o czym pisze Jerofiejew w błyskotliwym eseju „Rozszczepienie wódki”. Wódka zabija rocznie 30 000 Rosjan (dla porównania – w ciągu 10 lat działań wojennych w Afganistanie zginęło „tylko” 14 000 rosyjskich żołnierzy), lecz gdy Gorbaczow wydał antyalkoholowe dekrety niezadowolenie społeczeństwa sięgnęło zenitu. Bez wódki – jak mawiał Breżniew – Rosjanin sobie nie poradzi, z pomocą wódki nie poradzi sobie jeszcze bardziej. To kolejna zagadka rosyjskiej duszy. A takich dychotomii jest wiele – choćby stosunek do pieniędzy. W Rosji jeżeli nie lubisz pieniędzy, jesteś nieudacznikiem, jeśli zaś lubisz – chamem i niegodziwcem, „a w ogóle to nie jesteś Rosjaninem, ponieważ Rosjanie pieniędzy nie lubią”. „Rosyjska apokalipsa”, tak jak rosyjska dusza, pełna jest takich sprzeczności.

W najnowszym tomie Jerofiejew tropi prywatność również na gruncie autobiograficznym – fragmenty o jego małżeństwie i przygotowywaniu się do roli ojca czynią z „Rosyjskiej apokalipsy” jego najbardziej osobistą książkę. W opisie życia rodzinnego Jerofiejew nie stroni od bezpośredniości, która – w oczach niektórych czytelników – może ocierać się o wulgarność. Właśnie szerzenie pornografii i rzekome antyrosyjskie przekonania dały przeciwnikom Jerofiejewa (proputinowska bojówka młodzieżowa „Idący Razem”) asumpt do wpisania go na „czarną listę” współczesnych rosyjskich pisarzy i zorganizowania głośnej akcji topienia jego książek w klozecie ustawionym na Placu Czerwonym. Jerofiejew odpowiedział w swoim stylu – zamieszczonym w „Rosyjskiej apokalipsie” liście otwartym do Putina zatytułowanym wymownie „Gnojenie pisarzy w sraczu”, w którym przywołuje wiecznie żywe powiedzenie Gogola: „Nie ma co winić lustra za to, że odbicie się nie podoba”.

Wiktor Jerofiejew

„Rosyjska apokalipsa”

tłum. Andrzej de Lazari

Czytelnik, Warszawa 2008

(tekst ukazał się pierwotnie w "Życiu Warszawy")

OBŁĘD Á LA RUSSE - Wiktor Jerofiejew "Sąd ostateczny"

Wiktor Jerofiejew po raz kolejny zaprasza czytelników do poszukiwania esencji duszy rosyjskiej, tym razem w powieści „Sąd ostateczny”. Nie jest to lektura łatwa, lekka i przyjemna. Kończy się ją z moralnym kacem

Traf chciał, że na przestrzeni kilku zaledwie tygodni na polskim rynku wydawniczym pojawiły się książki trzech najpopularniejszych obecnie pisarzy rosyjskich. Co więcej – cała ta trójka (Władimir Sorokin, Wiktor Pielewin i Wiktor Jerofiejew) to, odsądzeni od czci i wiary przez konserwatywne środowiska prorządowe, przedstawiciele nieprawomyślnego postmodernizmu. Jakby tego było mało, każdego z nich Rosja boli na swój sposób, czemu dają artystyczny wyraz w swoich książkach. O ile jednak Sorokin z Pielewinem, snując groźne w swojej groteskowości futurystyczne wizje wielkomocarstwowej ojczyzny, kierują się w stronę masowej science-fiction, o tyle Wiktor Jerofiejew w „Sądzie ostatecznym” stawia czytelnikowi bardzo wysokie wymagania. To najtrudniejsza powieść w dorobku – niełatwego przecież w odbiorze – pisarza. Skomplikowana formalnie, momentami chciałoby się nawet rzec – bełkotliwa, w dodatku epatująca wulgarnością przechodzącą niekiedy w hard porno. Warto jednak podjąć ten wysiłek i wejść w rozedrgany świat Jewgienija Romanowicza Sisina – Rosjanina na granicy obłędu, pisarza na granicy boskości.

Sisin nie pojawił się znikąd. W jednym z wczesnych opowiadań Jerofiejewa, „Jesieni w Bołdino”,  ten anonimowy rosyjski obywatel zapisuje w notesie przeszywającą go nagle myśl („wszystko to gówno!”) i bezradnie rozgląda się wokół. W „Sądzie ostatecznym” jego nihilizm zostaje już artystycznie skanalizowany – Sisin jest „błyskotliwym dziecięciem Moskwy, wyprzedzającym swoje czasy o dwadzieścia lat”, autorem rewolucyjnej i skandalizującej powieści pod tajemniczym tytułem „WP”. Choć rozmaici krytycy rozszyfrowywali jej tytuł jako „Wiek Przemian” lub „Wiek Pogardy”, autorska interpretacja jest zupełnie inna – owo P odnosi się do wulgarnego określenia kobiecych genitaliów. Wymowa tej najeżonej (pseudo)intelektualizmem książki jest jednoznaczna – świat, a przede wszystkim Rosja, znajduje się w ostatnim stadium zwyrodnienia. Powieść wzbudziła „wszechrosyjski protest”, jednak dzięki formalnym fajerwerkom została doceniona na Zachodzie. Nagły sukces wzmocnił w Sisinie poczucie absurdu rzeczywistości i popchnął go na skraj obłędu – pisarz trafia najpierw do kliniki psychiatrycznej, by później, wzorem Wolterowskiego Kandyda, wyruszyć w świat, konfrontując kolejne miejsca z własnymi wyidealizowanymi wyobrażeniami. Znajdzie się ostatecznie na Hawajach, gdzie na szczycie wygasłego wulkanu będzie kłócić się z Bogiem o rząd dusz (z czymś ta scena nam się kojarzy? Proszę sprawdzić jak rozwiązał ją autor „Sądu ostatecznego”!).

Dla Jerofiejewa postać Sisina jest ucieleśnieniem nieuleczalnego smutku trawiącego rosyjską duszę. Ten nieokreślony skowyt nie pozwala Sisinowi żyć – w Rosji przeszkadza mu smród zaściankowości, w Holandii nadmierny liberalizm. Polaków ceni za estetykę klęski, gani za nabożny stosunek do Ameryki. Pojedzie do Ameryki – będzie tęsknił za Rosją; gdy znajdzie się w Rosji, popadnie w marazm. W niczym nie pomogą mu seksualne orgie z kolejnymi partnerkami i niezbyt zdecydowane skamlenie o miłość. To błędne koło przerwie dopiero jego śmierć. Choć w przypadku Sisina nic nie jest oczywiste. W ostatniej scenie „Sądu ostatecznego” Sisin czeka na zmartwychwstanie. Nie potrwa to długo – kilka lat później pojawi się jako bohater „Dobrego Stalina”, kolejnej powieści Jerofiejewa. Jako autorskie alter ego oraz metafora Rosji Sisin jest wiecznie żywy!

Wiktor Jerofiejew

„Sąd ostateczny”

tłum. Michał B. Jagiełło

Czytelnik, Warszawa 2008

(tekst ukazał się pierwotnie w "Dzienniku. Polska-Europa-Świat")