wtorek, 7 października 2014

LITERACKA MAPA EUROPY ŚRODKOWEJ - BASEN KARPACKI, CZYLI ŚRODKOWOEUROPEJSKA PŁYWALNIA


Różne bywają przypadki w literaturze, ale niech ktoś spróbuje wytłumaczyć coś takiego jak poniższa koincydencja (czy na pewno koincydencja?). Trzy powieści. Autorzy – Węgier, Czech i Słowak. Czyli, patrząc geograficznie, przedstawiciele krajów, których terytoria znajdują się w obszarze Kotliny Pannońskiej, zwanej także Basenem Karpackim. Nie jest to informacja bezzasadna, zwłaszcza w kontekście zastanawiających otwarć tych trzech powieści. Zapraszam zatem na basen, czy raczej – na pływalnię.




Numer 1. Géza Ottlik „Szkoła na granicy”. Powieść, której pierwszy rozdział (a raczej pierwszy podrozdział pierwszego rozdziału) nosi tytuł „Szeredy na pływalni w 1957 roku”, zaś pierwsze zdanie wygląda następująco:

Staliśmy właśnie na tarasie pływalni Lukács, oparci o kamienną balustradę, i patrzyliśmy na tłum opalających się cywilów, kiedy Dani Szeredy bąknął coś pod nosem.

Numer 2. Josef Škvorecký, „Lwiątko”. Tytuł rozdziału pierwszego: „Pływalnia”. Pierwsze zdanie:

– O tam, to ona! Ta w niebieskojasnym kostiumie – powiedział Wacek.

I numer 3. Pavel Rankov, „Zdarzyło się pierwszego września (albo kiedy indziej)”. W tytule pierwszego rozdziału zaskakujący brak wzmianki o pływalni (tytuł „1938”, kolejne rozdziały to kolejne lata, aż do 1968), ale Rankov z nawiązką nadrobi to niedopatrzenie, o czym za chwilę. Pierwsze zdanie już to zapowiada:

Pod koniec lat trzydziestych XX wieku zaledwie kilka małych miast w Republice Czechosłowackiej mogło pochwalić się własnym kąpieliskiem.

Trzy powieści, trzy środkowoeuropejskie pływalnie. Z których najbardziej znana to oczywiście Lukács, gdzie od czasu do czasu spotkać można także Krzysztofa Vargę, z czego ten spowiada się w „Czardaszu z mangalicą”:

 Zwiedziłem wszystkie budapeszteńskie kąpieliska, odwiedzałem je metodycznie i jednocześnie zaciekle, teraz już, jak przystało na bywalca, bywam głównie w Lukácsu.

O pływalni z „Lwiątka”, poza tym, że praska, nie wiemy nic. Ta anonimowość jednak może być znacząca, o czym również za chwilę. No i pływalnia w Levicach, przedwojenna duma czechosłowackiego (potem przez kilka lat węgierskiego, później znów czechosłowackiego, a obecnie słowackiego) miasteczka, która – pod nazwą Aqua Garden Levice – istnieje do dzisiaj, choć w nieco innym kształcie. I właśnie pływalnia levicka, choć prowincjonalna i najskromniejsza, wybija się spośród tych trzech powieści na plan pierwszy, prześcigając literacko pływalnie ze „Szkoły na granicy” i z „Lwiątka”. O ile bowiem Ottlik i Škvorecký rozpoczynają akcję powieści na pływalniach, to potem już na nie raczej nie wracają. Dla Rankova natomiast pływalnia w Levicach, na którą główni bohaterowie powracają w kolejnych latach, urasta do rangi literackiego mikrokosmosu i staje się poniekąd metaforą trudnego środkowoeuropejskiego losu. Zanim jednak przejdziemy do uniwersaliów, popluszczmy się jeszcze trochę we wszystkich trzech basenach, pobuszujmy po ich literackich opisach, bo warto.

Choćby dlatego, że oto trzej świetni autorzy wpadają na podobny, bardzo podobny pomysł, by akcja powieści wystartowała na pływalni, by tam właśnie przedstawić czytelnikowi bohaterów, by tam zadzierzgnęły się pierwsze znajomości i wybuchły pierwsze konflikty. A wśród bohaterów sami przedstawiciele świata męskiego; kobiety, jeśli do tego grona dołączą, to jako męska zdobycz. Bo czymże może zajmować się na pływalni mężczyzna, niezależnie od tego, czy jest uczniakiem czy statecznym urzędnikiem? Najpierw zachłanną obserwacją roznegliżowanych ciał kobiecych, a potem walką z innymi samcami, by te ciała ujarzmić. Napisałem „ciał kobiecych”? Mały błąd. U Ottlika ta heteronormatywność jest leciutko rozmyta:

Gapiliśmy się na ładne nagie brzuchy. Najchętniej na brzuchy dziewcząt.

U pozostałej dwójki wszystko jest jednak jasne – obiektem fascynacji są wyłącznie kobiety.

I ja wpatrywałem się w nadchodzącą dziewczynę. Jej kostium był rzeczywiście skąpy. Zakrywał zaledwie sutki piersi i łono. Szła po murawie w naszą stronę, w jednej ręce niosła biały ręcznik kąpielowy, w drugiej torbę z napisem „Scandinavian Airways”, a jej oczy ukryte były za okularami odblaskowymi. Miała lśniące czarne włosy, obcięte krótko, po chłopięcemu. Była smukła i bardzo piękna. Szła dumnie, nikogo nie dostrzegając. („Lwiątko”)

U Rankova natomiast młodociani bohaterowie, w liczbie trzech

rozkoszowali się wolnym popołudniem pierwszego dnia roku szkolnego, kiedy to jeszcze nie mieli do odrobienia zadań domowych, i podziwiali koleżankę z klasy, Marię Belajovą. Drobna piękność siedziała z rodzicami i młodszym bratem Jurajem niedaleko nich. Dziewczyna zwykle nosiła włosy związane w potężny warkocz przypominający koński ogon, ale teraz suszyła rozpuszczone gęste pasma.

Ponieważ chętnych do zdobycia pięknej kobiety jest zawsze więcej niż norma przewiduje, dostęp do ewentualnej możliwości flirtu trzeba sobie wywalczyć. A jak to zrobić na basenie? Strojąc się w piórka pływaka doskonałego. Problem w tym, że nieraz ta wodna fanfaronada przybiera nieoczekiwany obrót. Mamy zatem do czynienia – i u Škvoreckiego, i u Rankova – z obowiązkowym schematem przebiegu akcji, w którym jeden z basenowych absztyfikantów w niesławie zakończy swoje popisy, dając innym możliwość wysforowania się na czoło. Przypadek? Nie ma w tym chyba żadnego przypadku. Mężczyźni na basenie – jeśli tylko nie przyszli z kobietą – od razu się za kobietami rozglądają. Samczy instynkt. A jeśli starczy im odwagi, próbują czegoś więcej. Jeśli dwóch bohaterów „Szkoły na granicy” nie próbuje jednak czegoś więcej, to tylko dlatego, że pisarz ma wobec nich chwilowo inne plany.

A co z czasem akcji? Czy został wybrany przypadkowo? Spójrzmy na daty. Akcja powieści Rankova rozpoczyna się w 1938 roku (i trwa do 1968 – wybór tego akurat trzydziestolecia jest bardziej niż znamienny). U Ottlika mamy rok 1957 (w basenowym preludium, potem cofamy się do lat dwudziestych i czterdziestych XX wieku). „Lwiątko” Škvoreckiego – lata sześćdziesiąte, przy czym data powstania powieści to rok 1969, co też nie pozostaje bez znaczenia. Mamy więc do czynienia z momentami przełomowymi historycznie. Tuż przed (u Rankova kilkanaście dni przed zwołaniem tragicznego w skutkach dla Czechosłowacji układu monachijskiego) lub tuż po (rok po powstaniu węgierskim u Ottlika). A zatem panuje atmosfera rozluźnienia. Albo nie ma się jeszcze czym martwić, albo nie ma już się czym przejmować –  idziemy popływać i pogapić się na dziewczyny. Tym bardziej, że pogoda świetna:

Pierwszy września 1938 roku był słonecznym dniem, zatem niemal wszyscy znajdowali się na kąpielisku. (Rankov)

Rzeczywiście, ten lipcowy dzień 1957 roku był niezwykle upalny. (Ottlik).

Nie ma powodu, by zaprzątać sobie myśli czymś złym. Bawimy się, cieszymy.

Niezliczona chmara rodaków prażyła się w słońcu, okupując wszystkie trzy tarasy pływalni; leżaki i ławki były zajęte do ostatniego miejsca. Nie czułem nawet obrzydzenia do tego tłumu. Staruchy w kąpielówkach oraz młodzi ludzie nie denerwowali się, wręcz przeciwnie, bardzo grzecznie czekali na swoją kolejkę pod prysznicem. Wszyscy byliśmy pełni wzajemnej życzliwości. Ba, nawet miłości, które to uczucie maskowaliśmy wyszukaną uprzejmością. („Szkoła na granicy”)

U Ottlika jest to radość z życia, z tego, że udało się przetrwać. Najpierw w tytułowej szkole na granicy, gdzie kształci się 10-letnich chłopców na kadetów armii Horthyego, później – w czasie wojny – w sojuszniczej armii Hitlera, a wreszcie w 1956 roku podczas zamieszek towarzyszącym zdławieniu węgierskiej rewolucji. U Škvoreckiego ciężar historyczny jest znacznie mniejszy, co zresztą jest wprost proporcjonalne do ciężaru gatunkowego tej, było nie było, kryminalnej powieści popularnej (choć – jak to u Škvoreckiego – napisanej tak, że dech zapiera). Bohaterowie „Lwiątka” idą na basen nie po to, by cieszyć się, że uszli z życiem, ale po to, by odreagować urzędniczą młóckę w wydawnictwie zajmującym się krzewieniem socjalistycznej literatury. O kiepskim losie ówczesnych artystów oraz o metodach ideologicznej indoktrynacji Škvorecký pisze już po Praskiej Wiośnie, kiedy tamta miniona rzeczywistość nagle okazuje się mimo wszystko dość liberalna (o czym może świadczyć fakt, że to właśnie w 1969 roku Škvorecký wyemigrował – najpierw do USA, a potem do Kanady). No i Rankov. Na początku jego powieści sytuacja jest odwrotna – bawiący na pływalni bohaterowie cieszą się (nie do końca nieświadomie) ostatnimi dniami normalności. W następnych latach normalnie już nie będzie. Nie tylko w małych Levicach, ale w całej Europie Środkowej.

I oto pojawia się pytanie kardynalne. Dlaczego akurat pływalnię trzej środkowoeuropejscy autorzy wybrali na miejsce, które najpełniej ma pokazać zakręty historii? Odpowiedź (czysto hipotetyczna) – bo pływalnia daje pełen przekrój społeczny. W wodzie jak w soczewce widać cały naród. Widać nagą prawdę. W samych kąpielówkach lub w kostiumie bohaterowie obdarci są z ról społecznych, stają się anonimowi i zunifikowani. Powieść Rankova najdobitniej uwidacznia, że pływalnia jest jednym z niewielu, jeśli nie jedynym miejscem, gdzie spotkać się mogą obywatele wszelkich stanów, narodowości i wyznań:

Niemal wszyscy znajdowali się na kąpielisku. Dorośli z dziećmi i bez dzieci, młodzież i starcy, mieszkańcy Levic i ludzie z okolicznych wsi, Węgrzy, Słowacy, Czesi, Żydzi, Cyganie, rodzina Niemca Barthla i Bułgara Rankova. Byli tu demokraci, liberałowie, konserwatyści, monarchiści, socjaliści, nacjonaliści, komuniści i faszyści. Tylko anarchista Varga przebywał w Hiszpanii.

W następnych sezonach pływackich ten zestaw ulegnie znacznym zmianom. 

Zdaje się zatem, że pozornie przypadkowa powtarzalność motywu pływalni w literaturze środkowoeuropejskiej ma swój głębszy sens. Pływalnia – jednocząca społecznie bohaterów i uwypuklająca kapryśność historii – staje się wymowną metaforą (choć w wypadku Ottlika obecność Lukácsa w początkowej scenie powieści może być czymś naturalnym, biorąc pod uwagę niezwykłą popularność basenów i łaźni wśród Węgrów).

Ale skoro padły słowa „sezon pływacki”, warto zauważyć jeszcze jeden przypadek (jeśli to przypadek). Otóż punkt wyjściowy opublikowanej w 2008 roku powieści Rankova (opisać historię pewnego miejsca poprzez ukazanie – rok po roku – wydarzeń związanych z lokalnym basenem) do złudzenia przypomina schemat fabularny dokumentu słowackiego reżysera Petera Kerekesa „66 sezonów” (z tym, że u Rankova sezonów jest mniej, Kerekes zajmuje się latami 1936-2002). Nie chcę bynajmniej powiedzieć, że Rankov zapożyczył się u Kerekesa, choć opis filmu idealnie pasuje do powieści (przy założeniu, że Koszyce zastępujemy Levicami):

Długometrażowy dokumentalny debiut Kerekesa przedstawia historię Europy Środkowej na przykładzie metaforyczno-metonimicznego modelu świata w miniaturze – koszyckiej pływalni publicznej, „w której kąpała się historia” i która staje się miejscem ożywania historii pierwszego wspólnego państwa Czechów i Słowaków, Państwa Słowackiego (choć Koszyce od 1938 r. należały do Węgier Horthyego), deportacji Żydów osiadłych w międzywojennej Czechosłowacji, powojennej nacjonalizacji prywatnych przedsiębiorstw i budowania nowego ustroju, odwilży lat sześćdziesiątych, okupacji w 1968 roku, normalizacji itd.

(tutaj jednak mała różnica – Rankov w swojej powieści nie objął okresu normalizacji, zamykając fabułę na 1968 roku).

Czy Rankov widział film Kerekesa z 2003 roku? Bardzo możliwe – wszak to najwybitniejszy obecnie dokumentalista słowacki. Czy się nim inspirował? Wyszukiwarka internetowa, gdy wpisać do niej „Rankov+Kerekes”, pokazuje jedynie linki do nagrody banku Tatra, którą w 2009 roku w dziedzinie kultury otrzymali między innymi Pavol Rankov za powieść „Zdarzyło się pierwszego września (albo kiedy indziej)” oraz Peter Kerekes za film „Kucharze historii”. Warto dodać, że w wersji oryginalnej film Kerekesa nosi tytuł „Jak się gotuje historia”. W powieści Rankova historia kąpie się w basenie (jak w debiucie dokumentalnym Rankova). Koło się zamyka.

W ogóle cały rejon środkowej Europy jawi się jako jeden wielki basen (Karpacki), w którym obok spokojnie pływających Węgrów, Słowaków czy Czechów kąpie się także historia. A nad wszystkim czuwa łaziebny z „Gulaszu z turula” Krzysztofa Vargi:

Życie dla niego jest jak woda w termach: zdrowa, ale jak się za długo posiedzi, to może zaszkodzić na serce; przyjemna, ale jednak trochę śmierdzi; przychodzi się tu codziennie i moczy w tej wodzie dla zdrowia, ale w pewnym momencie przestaje się przychodzić, bo się umiera.







Géza Ottlik „Szkoła na granicy”, tłum. Tadeusz Olszański, W.A.B., Warszawa 2014
Pavol Rankov „Zdarzyło się pierwszego września (albo kiedy indziej)”, tłum. Tomasz Grabiński, Słowackie Klimaty, Wrocław 2013
Josef Škvorecký „Lwiątko”, tłum. Emilia Witwicka, PIW, Warszawa 1992
Krzysztof Varga „Gulasz z turula”, Czarne, Wołowiec 2009
Krzysztof Varga „Czardasz z mangalicą”, Czarne, Wołowiec 2014

(tekst ukazał się pierwotnie na stronie Literackiej Nagrody Europy Środkowej "Angelus")


środa, 1 października 2014

ODDECH WSCHODU - wywiad z Andrzejem Stasiukiem




Jechałem do Wołowca z Łodzi, więc nie mogłem niestety pojechać drogą nr 801, o której piszesz we „Wschodzie”. Dużo straciłem?

A którędy jechałeś?

Piotrków, Kielce, Busko, Tarnów. Wisłę przekraczałem w Szczucinie.

Coś tam jest, w tym Szczucinie.

Muzeum drogownictwa. Nie byłem.

Ja też nie. Kiepska jakaś trasa. Ja zawsze z Łodzi jadę taką żółtą drogą. Kazimierza Wielka, Koszyce, te polskie, i to miasto, gdzie peron jest.

Włoszczowa.

Włoszczowa. Fajna droga. Pusta. Ładna. No, ale jasne, że straciłeś, bo 801 jest w porządku. Cały czas jedziesz wzdłuż Wisły, pradoliną. Wisła jest w dole i co chwila się zjawia. Widzisz małe miasteczka. Cudnie jest.

I tak ciemno było i deszcz padał, więc niewiele bym zobaczył. Ale czy bym poczuł? Da się poczuć Wschód?

Jak masz uczucia, to byś poczuł. To przecież zależy od twoich uczuć. Jeden lubi kwiatki, a drugi jak mu skarpetki śmierdzą. To jest opowieść o bardzo indywidualnych rzeczach. Wschód, Wschód! To jest hasło. Wyobrażenie. I dobrze brzmi jako tytuł. Po niemiecku. I po angielsku (śmiech).

Mówimy cały czas o stronach świata, a przecież – jak piszesz we fragmencie będącym niemalże synowskim wyznaniem wiary – twój świat nie ma stron.

Dzieciństwo cię kształtuje, przyglądasz się światu przez soczewkę. Ale go nie nazywasz. To pojawia się później. A moja mama? Cierpi z powodu moich podróży. Cały czas mówi: „Pojechałbyś do Grecji na wakacje, jak ludzie” (śmiech). A ja u nich się przepakowuję i jadę dalej w te swoje „dzikości”. Wiesz, to jest napisane na potrzeby książki. To nie jest wyznanie wiary, tylko moment stylistyczny.

Momentem stylistycznym jest też apoteoza Lublina? Powinni ci za to dać honorowe obywatelstwo.

Nie, za to mi nie dadzą. Skoro tam ludziom, którzy mówią o Żydach, palą samochody i wybijają szyby w oknach, to raczej mi nie dadzą. Chociaż kiedyś dostałem za lubelskie pieniądze dwa tygodnie w hotelu za friko.

Piszesz o Lublinie, o Bełżcu, o Treblince, dopominając się o pamięć o Zagładzie.

To przy okazji drogi na Wschodzie, która łączy te rzeczy. Trudno pisać o Polsce – a to jest książka jednak o Polsce – bez opisywania tego, czego nie ma. Polska to jest głównie to, czego nie ma. To jest kraj, który wiecznie tęskni. Chciałby być taki, sraki, owaki. To jedna z głębszych warstw polskości – że czegoś nie ma, że za czymś tęsknimy. że chcemy być inni. Że coś zniknęło. Byliśmy wielcy, jesteśmy mali. Żydzi też byli straszni ważnym elementem, a została dziura.

Mówiło się w domu twoich rodziców czy twoich dziadków o Żydach?

To po prostu nie występowało w rozmowach. To byli prości ludzie, chłopscy. Ale w tej rodzinie było coś niesamowitego. W rodzinie – i ze strony matki, i ze strony ojca – nie pamiętam śladów antysemityzmu. Nie było rozmów o Żydach. Żydzi nie istnieli. Może to nawet lepiej. W przeważającej większości jednak występuje ten dyskurs antysemicki, którym dzieci potem przesiąkają i niosą go przez następne pokolenia.

We wsi z twoich rodzinnych stron byli Żydzi?  

Nie, na wsiach Żydów nie było. Byli w Sokołowie Podlaskim. Kiedyś jechałem z ojcem do ciotki, przejeżdżamy przez ten Sokołów, i ojciec nagle mówi: „A to było żydowskie miasteczko”. I to wszystko. Dalej go nie ciągnąłem za język, bo po co. Więc Sokołów tak, w 30, 40% był żydowski. Na wsiach nie, tam pojawiali się ewentualnie tylko jacyś handlarze. Żydzi nie żyli z ziemi. Na targach się ich tylko spotykało, jak się jechało do powiatu czy gminy.
Piszesz, że Treblinka jest w linii prostej 30 kilometrów od wsi twojego ojca. Więc sytuacja z Bełżca, gdzie tłuszcz z palonych ciał osiadał na szybach, nie mogła mieć miejsca. A gdyby Treblinka sąsiadowała z Gródkiem – co by to zmieniło?

Na pewno coś by zmieniło. Pewnie część wsi chodziłaby na wykopki, tak jak to w Bełżcu było. Tam nawet nie tylko na wykopki chodzili, ale dynamitem walili, łatwiej było przeszukiwać. Na pewno by zmieniło, mnie by zmieniło. Ta narracja byłaby głębsza, wyraźniejsza. Ta historia pojawiałaby się w opowieściach w ten czy inny sposób. A ja rzeczywiście z tych wiejskich opowieści ani słowa o Żydach nie pamiętam. Tak jakby ich nigdy nie było. Może ich nie było?

Przywołujesz w książce zdanie Himmlera, który twierdził, że Wschód będzie należał do SS. Ten dalekosiężny plan Rzeszy został zniweczony przez to, że nie doceniono geograficznej potęgi Rosji…

To prawda! (śmiech). Dopóki tam nie pojedziesz, to nie docenisz. To wszystko jest takie pieprzenie polskie, że Rosja jest taka i śmaka, że nóg nie goli, dezodorantu nie używa, a jedziesz tam i to jest taka, kurwa, otchłań! Taki ogrom. Inne myślenie po prostu. Ale chyba ci przerwałem? (śmiech)

Chciałem tylko dodać, że jedno im się niestety udało – żydowskie miasteczka przestały istnieć. Czy Wschód jest przez to mniej wschodni, nieprawdziwy?

Nie wiem i mnie to nie obchodzi właściwie. Ja po prostu snuję własną opowieść. To jest Wschód w mojej głowie. Ja nie jestem ani pisarzem politycznym, ani, broń Boże, reporterem. Opisuję to, co widzę. Czy on jest prawdziwy, czy nieprawdziwy… Dla mnie jest prawdziwy. Z tym bagażem historii, z utratą – to jest jego właściwość. Może dlatego jest taki kręcący – że jest stratą.

Mówimy o Polsce, choć książka ma tytuł „Wschód”. I spodziewałem się Wschodu, ale tego dalekiego. Było przecież wiadomo, że jeździsz gdzieś do Mongolii, do Chin…

E, w Chinach byłem przejazdem, jak do Mongolii jechałem (śmiech).

Tymczasem czytam i czytam, a tam nic prawie nie ma o Mongolii. Tylko o Węgrowie!

W drugiej części jest jednak o Mongolii. Poza tym to nie jest książka pod tytułem „Mongolia”, tylko książka pod tytułem „Wschód wyobrażony”.

Czy to oznacza, że kto nie poznał Węgrowa, nie pozna Rosji, Mongolii, Chin?

Nie wiem, czy w ogóle można poznać. To jest ksiązka o podróżowaniu, o mojej przeszłości, o komunizmie. Lepiej oczywiście zacząć od bliższych wschodnich czy południowo-wschodnich obszarów. Pewnie to wszystko było tylko przygrywką. To jest mój ulubiony cytat z Pilcha – kiedy już pojeździłem sobie po Europie, napisałam mu w mailu; „Wiesz, Jurek, chyba teraz do Rosji pojadę, gdzieś do Irkucka”. A on mi odpisał: „Wiedziałem, kurwa, że tak to się skończy!”. O, tam na ścianie jest Andriej Płatonow. Zdjęcie, które dostałem właśnie od Jurka.

No właśnie. Ksiązki Płatonowa są tymi lekturami, które zabrałeś w podróż do Rosji. To trochę dziwne.

Dlaczego?

Bo piszesz, że pojechałeś do Rosji, żeby zobaczyć minione. Odkopać swoje chłopackie wyobrażenia o komunistycznym nudno-groźnym, tajemniczym kraju. A przecież Płatonow ten komunistyczny sztafaż demaskował!

Jak by ci odpowiedzieć? Płatonow jest wielkim pisarzem, jednym z najwybitniejszych pisarzy XX wieku. Pisał  nie tylko o Rosji, ale też o tym, co nas dotknęło, czyli o komunizmie. On nie rozłożył Rosji na łopatki, ale komunizm. „Wykopem” zwłaszcza. Chciałem napisać własną, bardzo prywatną, bardzo osobistą opowieść o komunizmie, bo on ciągle trwa, a my jesteśmy jego dziećmi i wnukami. W jakimś sensie tak – chciałem się do tego dobrać, a Płatonow mi w tym pomagał. Zawsze jak jadę na Wschód, zabieram jego książki. Nawet jeśli nie czytam, to mam ze sobą. Gdzieś tam w pociągu, w samolocie czytam kilka zdań i potem przeżuwam jak owca trawę. Płatonow jest wielkim pisarzem, który grozę XX wieku potrafił jakoś przerobić na literaturę. Bez złudzeń, bez… Matko, przecież on był wierzącym, zajadłym wręcz komunistą, walczącym. Dlatego ta opowieść jest taka głęboka, bo to jest opowieść o rozczarowaniu. Najlepsze świadectwa dają zawsze ci, którzy coś widzieli, a nie ci, co w dupie byli, gówno widzieli, a się wymądrzają. Jak ci współcześni 20, 30-latkowie, którzy tego nie dotknęli, ale już wszystko wiedzą. A poza tym „Wykop” jest taką malutką książeczką, można ją sobie do kieszeni schować (śmiech). I jeździć z takim zabezpieczeniem – oto mam Płatonowa i on mi coś wytłumaczy z tego świata. Oczywiście gówno mi wytłumaczy, bo sam musisz wszystkiego dotknąć. Ale jest zawsze ze mną, taka książeczka do nabożeństwa.

Płatonow pisał „Wykop” 80 lat temu. Czy coś zostało w dzisiejszej Rosji z tamtego świata?

Matko! Rosja jest cała z tamtego świata. To jest przedziwny splot postkomunizmu, oszalałego kapitalizmu i jakiegoś nacjonalizmu. I to wszystko się splata w taki węzeł, który jest nie do rozplątania.

Ten kapitalizm, o którym mówisz, widać gdzieś tam na rubieżach?

Jasne, że widać. To jest niesamowite, bo ja się przyzwyczaiłem do tego, że język rosyjski służy do opisywania komunizmu, do czegoś wielkiego, umówmy się. Do heroicznych czynów ludzkości. To dla dzieciaka było nudne i okropne oczywiście. Ale to był język polityczny, pewnie też i literacki, ale przecież nie czytało się rosyjskich pisarzy i nie oglądało się rosyjskich filmów. A teraz wjeżdżasz do Rosji i to jest język reklamy. Po rusku ci napierdalają – kup to, kup tamto! To jest bardzo ciekawy dysonans poznawczy. W supermarketach, w radiu, w telewizji wali w ciebie reklamami język, który kiedyś był językiem parareligijnymm, językiem politycznych kazań. A tutaj – kup sobie taki i taki samochód.

Z chińskim jest pewnie tak samo.

Język chiński jest mi niestety obcy całkowicie. I to jest kapitalne doświadczenie. Wjeżdżasz do jakiegoś miasta chińskiego i, kurwa, nic nie rozumiesz! Cała ikonosfera jest kompletnie niedostępna. Cyfry arabskie się niekiedy pojawiają. „O, jedynka, Jezu, jak dobrze!” (śmiech) Jesteś w kompletnej informacyjnej deprywacji. Totalna obcość. Nie wiesz, co ze sobą zrobić. Poza tym, jak jedziesz gdzieś za granicę, to zawsze możesz sobie trochę poudawać. Jak jedziesz do Niemiec, to możesz Niemca poudawać. Albo jakiegoś Turka. A tam nic nie udajesz. Wszyscy cię widzą, wszyscy cię pokazują palcami – o, biały! Nie można się ukryć, to jest niebywałe. Podchodzą, zdjęcia sobie z tobą robią, poklepują jak małpę. I wiesz, że jesteś dla nich kimś niekoniecznym, że są samowystarczalni.

Wiedzą, jak sobie kogoś omotać. Rosjan też omotali. Piszesz o przygranicznym mieście Manzhouli, które jest policzkiem dla Rosjan.

Metaforycznie można to tak odczytywać. Oni po prostu wybudowali po chińskiej stronie miasto dla Rosjan, żeby Rosjanie przyjeżdżali tam handlować. Nie byłem tam, widziałem tylko przez granicę, przez druty, przez zonę. Po tamtej stronie jest złoto, owce, pagodowe dachy, nawet matrioszka gigantyczna. Cerkiew nawet wybudowali, żeby Rosjanie się dobrze czuli. A po ruskiej stronie jest Zabajkalsk – pokruszony beton, syf, rozpadające się bloki, błoto, drewniane chałupiny. Upadek. To jest opowieść o dwóch cywilizacjach, które dzieli i rzeczywista, i symboliczna granica. Ona jest fajna, ta granica, bo tam są druty cały czas. Te druty, które zaczynały się od Bałtyku i odgradzały Rosję. W Bieszczadach jeszcze gdzieniegdzie resztki tego można zobaczyć. I to się ciągnie do Pacyfiku! Płot zbudowali, rozumiesz! Płot sobie zbudowali na trzy metry i ogrodzili kraj! To się gdzieś tam w Azji, wzdłuż chińskiej granicy, na przykład w Tadżykistanie świetnie trzyma, bo tam jest sucho. Tego się już nie konserwuje, bo to nikomu już niepotrzebne. No, ale stoi. Jedziesz sobie tak zwanym Pamir Highway 200 kilometrów wzdłuż płotu. Ogrodzili sobie kraj. Niesamowite! Takie chłopskie, pasterskie myślenie – jest kraj, to sobie go ogrodzimy, żeby się nikt nie wpierdalał i nikt nie uciekał. Manzhouli od Zabajkalska też jest odgrodzone tym płotem, który stoi w stepie. Na trzy metry wysoki i jeszcze ma zwój z drutu kolczastego na górze. I myślisz sobie – ile to drewna na to poszło! Od Bałtyku da Pacyfiku płot.

Rosjanie boją się Chińczyków?

Boją się, ale się nie przyznają za bardzo. A co ja tutaj mam, jakieś politologiczne wypowiedzi dawać? (śmiech) Pewnie się boją, a jednocześnie pewnie też niewiele o nich wiedzą, zwłaszcza w głębi kraju. Ale na Syberii widać, że Chiny rządzą.

Sorokin w „Dniu oprycznika” powieści pisanej w 2006 roku, opisuje Rosję niedalekiej przyszłości. Jest odgrodzona od Europy WielkimMurem Zachodniej, wszystkie byłe republiki, które wybiły się na niepodległość, są ponownie w jej granicach, a jedynym partnerem handlowym są Chiny.

Prorok jakiś? (śmiech) Ale czy Rosja będzie partnerem dla Chin? Będzie zwasalizowanym partnerem. Chiny są taką potęgą, że będą dyktować warunki. Są jakieś takie euroazjatyckie pomysły, że Rosja jest partnerem Chin. Gówno prawda! Chiny będą płacić za tę ropę tyle, ile będą chciały płacić. Nie wiem, naprawdę nie wiem. Ale pomysł Fukuyamy, że następuje koniec historii, to jest jedna z największych bredni intelektualnych XX wieku. Przecież to się dopiero zaczyna. Dopiero będzie się działo, tak czuję. Wschód na Zachód, biedni na bogatych. Dopiero będzie! A Chińczycy już idą. Doszli nawet tutaj, do Gorlic. Mam dwa ulubione wielkie magazyny, do których uwielbiam chodzić.

Nie zastanawia cię, dlaczego naród, będący jedną z kolebek cywilizacji, stał się producentem jednorazowej tandety?

Wiesz co, to chyba jest naturalny proces. Była taka świetna szwajcarska pisarska Ella Maillart, której też odpaliło na punkcie Wschodu, jeździła tam, pisała. I ona opowiada o latach 30. w Azji i wtedy Japonia jest symbolem tandetnej produkcji. Oni się wtedy zwesternizowali, otworzyli na świat i tłukli masową tandetę, którą zalewali Chiny i całą Azję. A dzisiaj japońskie samochody są najlepsze. Więc tak to działa. A poza tym, co z tego, że tandeta? Tandeta im przynosi kolosalne pieniądze. Ludzie potrzebują tandety. Biedni chcą się ubierać. Chcą iść do chińskiego sklepu i sobie kupować buty za 20 złotych.

Kiedyś byliśmy biedniejsi, a tandety nie było. Meble czy ubrania były trwałe, przechodziły z pokolenia na pokolenie.

Były, pisałem o tym, w niejednej książce (śmiech). Jasne, że tak. Coś się zmienia radykalnie w podejściu do materii, do sposobu wytwarzania. Zobaczymy. To jest strasznie ciekawe. Mój dziadek oficerki swoje, które zakładał tylko do kościoła, nosił całe życie. Obstalował je sobie pewnie w wieku 20 lat i go w nich pochowali. W każdą niedzielę pastowanie, czyszczenie. Jak lusterko. A w tej chwili mój ojciec jest zachwycony. Idzie na targ: „Andrzej, buty są po 20 złotych!”. A ja mu mówię: „Tata, weź to wyrzuć, to jest plastik, nogi ci będą gniły”. „Ale są po 20 złotych!”. No i taka rozmowa.

Piszesz o linii łączącej Grochów, Podlasie i Pekin. Co łączy te miejsca?

No przecież komunizm! To, w czym żyłem, i co mnie ukształtowało – nie wstydzę się tak powiedzieć. Ale ten komunizm swoją morderczą, upiorną twarz pokazał daleko na wschodzie, u nas była tylko odbita fala. To taki woluntarystyczny zabieg, że ja sobie łączę mój Gródek, Grochów i Pekin. Chciałem zrobić opowieść. To jest wolność pisarska. A czy to się klei? Komu innemu to oceniać. Ale moje dzieciństwo to był Wschód. Mój Gródek to przecież prawie białoruska granica i się zawsze patrzyło w tamtą stronę. Któryś z braci ciotecznych studiował w Moskwie i to było naturalne. Mój ulubiony wujek był komunistą, tak jak pisałem – znalazłem w jego rzeczach legitymację partyjną. Oddech Wschodu bardzo wyraźnie się czuło. Był niejednoznaczny, groźny, ale jakoś pociągający. A poza tym robię na złość – wszyscy na ten głupi Zachód jeżdżą, a tam nic nie ma, nudą wieje. Dopóki tam Czarni i Muzułmanie nie przyjdą, to się nic nie będzie działo. Jeżdżę na Wschód, bo tam jest więcej przestrzeni, więcej się dzieje.

Często sam w książce odpowiadasz na pytanie „Po co?”, jakbyś wiedział, że wszyscy będą o to pytać.

Na chuj? – jak mówią Rosjanie. Z akcentem na „na”.

Więc po co jeździsz. Nie tylko na Wschód, ale w ogóle? Bo rodzice nie jeździli?

Mama jest chłopką z pochodzenia i nigdy nigdzie nie jeździła. Raz była odwiedzić mnie w więzieniu, co przypłaciła lekkim załamaniem psychicznym, a drugi raz była gdzieś w sanatorium. Poza tym nigdzie nie jeździła. Dla niej, dla ludzi z tego kręgu, jest to niewyobrażalne, że można jeździć. I to nie tylko dla mojej mamy. Jedziesz gdzieś do Kirgistanu czy Kazachstanu i wszystko jest fajnie, ale oni nie rozumieją, po co przyjechałeś. Czy ci płacą za to? Czy coś tutaj robisz? Nie potrafią zrozumieć, że po prostu przyjechałeś. Podróżuję, bo chcę podróżować, bo to mi sprawia radość. To jest najprostsza odpowiedź. Bo uwielbiam przestrzeń. Uwielbiam geografię, która się zamienia w pejzaż. Po to podróżuję. Żeby widzieć Pamir. Żeby widzieć step rosyjski. Żeby widzieć niezmierzone przestrzenie.

Nie wystarczy ci to, co masz za oknem?

Ale zawsze jesteś ciekaw, co jest tam dalej. Tak umysł niektórych działa. Przestrzeń. Dlatego nie jeżdżę na Zachód, bo tam jest ciasno. Wszystko jest czyjeś, wszystko jest zabudowane, wszystko jest opisane. Historia Europy to przecież w gruncie rzeczy historia Zachodu. Nie ma tam nic dla mnie. Nie strzyka, nie źrebi, nie kręci. A w takich przestrzeniach naznaczonych jakimś dramatem i tragedią łeb lepiej pracuje. Jak lecisz nad Rosją, jak jedziesz przez Rosję. Wjeżdżasz do Kazachstanu – o Jezus Maria!

Ale przecież lecisz osiem tysięcy kilometrów, jak do głębokiej Afryki, wysiadasz, a tam Węgrów!

Pisałem o Irkucku, że jest jak w Siedlcach. Bo trochę tak jest. Komunizm jednak stworzył coś w rodzaju wspólnej cywilizacji. Ślad rosyjskości i komunizmu jest nie do zatarcia. My od tego uciekamy. Nie chcemy o tym gadać, ale to jest fajne. To jest inspirujące dla pisania. Jedziesz przez step mongolski, siadasz ze swoim kierowcą przy ognisku, wieczorem rozpaliłeś, bo gówno suche było i było czym rozpalić, i o czym gadacie? Czytirje tankista i sabaka! To do tej pory jest w Mongolii absolutnie kultowy serial. To jest zaskakujące. My się tej przeszłości wypieramy, a ja nie. Ja się godzę na świat taki, jakim jest.

To nostalgiczna książka jest.

E tam, nostalgiczna. Ja nie jestem nostalgikiem, czasami po prostu piszę o przeszłości, która jest przecież strasznie ważna. Nie chcę od niej uciekać.

Jak czytałem u ciebie o noclegach na stepie w Mongolii, gdzie nocowaliście razem z wynajętym kierowcą, to nie mogłem odpędzić od siebie pytania – a jakby tak was tam zostawił i sobie odjechał?

Nie no, jak masz takie pytania, to w ogóle z domu nie ma po co wychodzić, bo cię każdy może wyjebać. Jak zostawił? Dlaczego? Musiałby zwariować. Co by się stało? Nic by się stało. Przyjechałby następny kierowca. Zawsze ktoś się znajdzie, nawet na stepie. Poza tym masz podpisaną umowę, on chce zarobić pieniądze, jest przez kogoś polecony. Musiałby oszaleć. Poza tym oni są ludźmi honoru. Jeszcze. U Konstantego Rengartena jest kapitalny fragment. Idzie z tej swojej Łotwy do Chin na piechotę i spotyka Buriatów – a Buriaci to jednak Mongołowie – o których pisze, że są absolutnie uczciwi. Możesz im przekazać górę pieniędzy i dostarczą je tam, gdzie chcesz. Więc żadnych lęków, kurczę, co ty!

Ciekawe, że przy okazji Mongolii wspominasz w książce o Manhattanie.

Bo ja tego roku pojechałem pierwszy raz w życiu do Ameryki i do Mongolii właśnie. W maju byliśmy w Stanach, a latem pojechaliśmy do Mongolii. Tak się złożyło.

Piszesz też, że chciałeś wrócić do Stanów, przejechać je wzdłuż i wszerz, ale po tym, co zobaczyłeś w Mongolii, już niekoniecznie. A przecież gdzie Mongolia, a gdzie Manhattan. To są dwa zupełnie odrębne porządki!

Ale ja nie powiedziałem, ze chcę jechać przez Manhattan, tylko przez Amerykę, jak każdy zresztą chłopak. Samochodem przez Amerykę, która Mongolię może przypominać, tak podejrzewam. Przecież to są pustynne krajobrazy. Jak z filmu Van Santa – te szosy niknące za horyzontem i się znów pojawiające. To jest chyba nawet ten sam pas geograficzny, jak na globus patrzysz. No i do Mongolii wracam, a do Ameryki jakoś się nie udało.

Mówisz, że chcesz zobaczyć to, co jest za horyzontem, ale w końcu jest jakiś punkt graniczny. I co dalej?

Śmierć pewnie, bo co?

Taka jak w mongolskim stepie – rozrzucone, bielejące kości?

Kusi bardzo, wiesz? Taka opowieść.

W Polsce niemożliwa do zrealizowania.

Dlatego pochówek mongolski sobie można zafundować. Pojechać do Mongolii, żeby umrzeć. Kto napisał „Starego gringo”? Fuentes! Tam Amerykanie jeżdżą do Meksyku, żeby umrzeć lub zniknąć. Więc można i do Mongolii.
Jeżeli lubisz jeździć, podróżować, patrzeć na to, co za tą górką jest, to tylko śmierć albo utrata energii może cię zatrzymać. Ślepota. Starość. Ale na razie wszystko wskazuje na to, że dalej będzie się tak działo. W przyszłym roku chcę pojechać autem – bo ja mam fioła na punkcie jeżdżenia autem – do Mongolii właśnie, raz jeszcze. Ale nie wiadomo, jak będzie z Rosją, czy uda się ją przejechać. Teraz się udało. Cudowni ci Rosjanie są. Jako ludzie. Przejeżdżasz ukraińską granicę, Sudża chyba, tam stoją ruskie czołgi, nie te zwykłe, tylko mostowe – takie, które most rozkładają, przeprawę szybko budują i wtedy inne czołgi po nich jadą – i widzisz, że to jest groza. Stoisz w szczerym polu, bo to jest zadupie, 100 kilometrów za Kurskiem, to są stepy. A na granicy Rosjanie zajebiści po prostu! Są żarty, są opowieści. „Zgubiłeś ten kwit? Nie denerwuj się, poszukaj”. Piękne pograniczniczki uśmiechają się do ciebie. „Z Polszy, a?” A tu groza tętni nad tym wszystkim. O samolocie dowiedziałem się pod Kurskiem właśnie. Straciłem w nim godzinę, wyjechałem samochodem na step, niesamowicie krwawy zachód słońca i nagle esemesy od przyjaciół zaczynają nadchodzić. I wszystko się nakłada – bitwa kurska i tutaj, że samolot zestrzelili. Straszne to było. Już nie miałem siły do kraju wracać, byłem tak zmęczony, nocowałem gdzieś w hotelu. I dlatego te czołgi zobaczyłem nad ranem. Pijesz sobie kawę poranną wśród bardzo miłych Rosjan, bo obsługa hotelowa świetna, a tu, kurwa, czołgi! Ja pierdolę, po co? Wiesz, strasznie jest to wszystko wieloznaczne.

Bałeś się Związku Radzieckiego w dzieciństwie?

Nie, nudził mnie. Polska sfera medialna i ikonograficzna była tak tym przesycona, że to była nuda. Bo Rosja to były słabe filmy, które tak naprawdę były genialne, ale nie potrafiłeś ich docenić. To była telewizja, gdzie były przemówienia ruskich kacyków, które trwały, nie wiem, tygodniami. I ta potworna nuda gazet, tej „Trybuny Ludu”. Ale grozy nie czułem, zupełnie. Czułem, że tam jest coś wielkiego, ciężkiego, może odrobinę groźnego, ale bez konkretnych konotacji. No ale przede wszystkim nuda, potworna nuda. Wiesz, ja nie byłem tego świadomy. Moja rodzina była prosta, nie było w niej ani bojowników, ani zesłańców. Historia Wschodu po prostu nie występowała. Ja musiałem sam do tego dochodzić. Sołżenicyna przeczytałem, jak miałem dwadzieścia parę lat chyba.

Teraz też czujesz nudę?

Nie no, teraz to jest ekscytacja, bo już się wiele wie. I to jest kraj nie do opisania zupełnie.

Ekscytacja? W Irkucku?

Oczywiście. Jak jesteś na chińskiej granicy, na granicy dwóch światów, gdzie będzie się tak naprawdę, kurwa, historia działa – bo przecież nie na tym Zachodzie, tylko tam – to jasne, że ekscytacja. Gadam jak pierwszy lepszy dupek, ale trzeba po prostu tam pojechać i zobaczyć. Otchłań niesamowita. Nie do opisania. Siedzieliśmy kiedyś w Zabajkalsku właśnie, w hotelu dla chińskich kolejarzy, bo tam jest przejście kolejowe, i Monika mówi: „To jedźmy tam jeszcze”. A ja mówię: „Monia, tam jest, kurwa, półtora tysiąca kilometrów”. „No to do Birobidżanu!”. „Monika, stąd jest dwa tysiące kilometrów do Birobidżanu” (śmiech). To są takie kategorie, rozumiesz. Rozmawiamy z zaprzyjaźnionymi Rosjanami i pytamy: „Dlaczego sobie nie zrobicie rewolucji, Majdanu gdzieś tam pod Kremlem?”. A oni tak patrzą i mówią „No i co? I ci biedni ludzie, którzy nie mają grosza, wsiądą w te samoloty i polecą te cztery tysiące, pięć tysięcy kilometrów?”. W tej skali się myśli. To jest nierealne. Trzeba tam pojechać, żeby mieć wyobrażenie, o czym się mówi. To są otchłanie. To zmienia świadomość. Kategoria przestrzeni u Rosjan jest chyba najważniejsza. Akurat jak myśmy byli po raz pierwszy w Zabajkalsku, to oni akurat do Gruzji wchodzili. Próbujemy rozmawiać z kierowcą, a kierowca dumny, bo jego syn do FSB się dostał. I mówi o tym otwarcie, że jego syn zostaje czekistą. I my go pytamy: „A co wy tam z tą Gruzją wyczyniacie?”. A on: „A co tam, taka Gruzja! Czym tu się interesować? Przecież to pięć tysięcy kilometrów stąd. Popatrzcie na mapę. Co taka Gruzja? O czym w ogóle jest rozmowa?” (śmiech) I on nie mówi tego złośliwie, nie mówi tego przeciwko Gruzji. Dla niego to jest jakiś detal i tyle.

Dumni są z tych odległości?

Są dumni, absolutnie dumni. Może być gówno, może być syf, bo życie codzienne jest uciążliwe i okropne, ale wiedzą, że żyją w kraju potężnym. Że wszyscy się ich boją, teraz już może trochę mniej. Może nie ma co do garnka włożyć, może nie ma w co się ubrać, ale się nas boją. Przesiąknięci są tym. Boże, gdzie to było? W Buriacji rosyjskiej, w lesie, gdzie jakieś gorące źródła były, leży nawalony Rosjanin i krzyczy do nas zadowolony: „A takije gory u was jest, a takij lies u was jest?”. I co mu odpowiesz? A on zachwycony potęgą, że są góry, że jest las. To jest opowieść o całej Rosji. Ona się nigdy nie zmniejszała, ona się zawsze zwiększała. I oni są autentyczni wstrząśnięci upadkiem komunizmu, bo jednak się zmniejszyli. Pribałtika odpadła, Ukraina sobie poszła, Azja Centralna. To jest wyrwa totalna w ich trybie myślenia. Przecież od Księstwa Moskiewskiego cały czas był rozrost i rozrost. Zbieranie ziem ruskich, jak to nazywali. Potem w ziemiach ruskich się Kazachstan znalazł, Kirgistan. I dla nich to teraz jest wstrząs i to trzeba zrozumieć. Taka jest struktura ich świadomości. Myślą kategoriami przestrzeni, zagarniania, zachwatu. A z drugiej strony – jak jedziesz przez te piękne kraje, jak jedziesz przez Tadżykistan, Kirgistan, który jest zjawiskowy jako pejzaż, to jest jedno z piękniejszych miejsc na ziemi, to jednak, kurwa, jest czego żałować (śmiech). I żałują. 

Czujesz tam kontakt z absolutem?

Wiesz, ja cały czas czuję kontakt z absolutem (śmiech). Tam mogę sobie tylko wzmacniać to poczucie. To jest tak, że wielkie religie zostały wymyślone na pustyni. W Izraelu, w Egipcie, w Azji Mniejszej. Jest coś na rzeczy. Jest taka pustka, w której coś się zjawia. Bardzo lubię pustkę. Przyjechać w nicość i rozbić namiot wieczorem. I słyszeć, kurwa, że jest kompletna cisza. Cisza. Cisza, którą można kroić nożem. I wiesz, że nic się nie zjawi. Całkowite bezpieczeństwo.
                                    
A jakby tę katolicką Polską przenieść na pustynię? Snujesz taką przekorną wizję.

Niech lepiej ta katolicka Polska siedzi na dupie i nigdzie się nie rusza. Zostawmy Mongolię Mongołom, błagam. Jeszcze tam katolików tylko brakowało. Nie wiem, nie zajmuje mnie Polska jako taki, wiesz… A może jakby na chwilę ich przenieść, to by do rozumu przyszli? (śmiech) I zrozumieli, w jak cudownym kraju żyjemy – jest wilgoć, jest zieleń, są cztery pory roku. Jak wracałem stamtąd i gdzieś przed granicą jeszcze chyba spadł deszcz, to wysiadłem i zacząłem tańczyć z radości. Jest deszcz! A tam jest tylko sucha i kamienista otchłań, której nie ma czym wypełnić. Gdzie nie ma nawet skrawka cienia, możesz jedynie pod samochód się wczołgać.

Jak oni tam żyją?

Żyją. Po prostu żyją. Próbują przetrwać. Na różne sposoby. To, co my mniej więcej robimy. Tylko w trochę innym stylu. Przeżywają życie. Swoje.

(wywiad ukazał się pierwotnie w miesięczniku "Chimera")

wtorek, 30 września 2014

WRÓCIĆ DO SIEBIE - Andrzej Stasiuk "Wschód"


Jeśli się jedzie na Daleki Wschód – na mongolskie stepy, na chińską prowincję i w rosyjską syberyjską nicość –  trzeba to jakoś wytłumaczyć. Zwłaszcza, gdy się o tej podróży pisze książkę. Musi być przecież jakiś powód, by jechać w miejsca, gdzie nic nie ma. Musi być jakiś artystyczny zamysł stojący za tym wyborem i organizujący całość narracji. Andrzej Stasiuk doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że wszyscy będą zadawać kardynalne pytanie „Po co?”, i we „Wschodzie” co chwila na nie odpowiada, dodając asekurancko: „Gdyby ktoś pytał”. Autorskie odpowiedzi na pytanie „Dlaczego Wschód?” są esencją tej książki. Więcej nawet – są one ważniejsze od samego Wschodu, opisanego – jak to u Stasiuka – w brawurowy sposób.


A więc – po co? Dlaczego ten Wschód (daleki)? Na pewno nie z pobudek reporterskich. Stasiuk bowiem reporterem nie jest, raczej unika ludzi i ich historii. Nie jest też turystą – „Wschodu” nie można przecież traktować jako przewodnika. Jeśli autor z premedytacją omija szerokim łukiem Samarkandę, by wreszcie z ulgą poszwendać się bo odrapanej pustce Zabajkalska, to fani zwiedzania pereł architektury lekturę powinni sobie darować. Ale to w przypadku Stasiuka nic nowego – jego książki były zawsze eseistyczną próbą opisania poszukiwań melancholijnej pustki, odkrywania ukrytych sensów – historycznych, kulturowych, socjologicznych – stojących za bezduszną geografią. Jeśli więc nie turysta, to może – na wzór Kaldera – antyturysta? Cieplej, ale wciąż nie gorąco. Bo Stasiuk, w odróżnieniu od autora „Zagubionego kosmonauty”, nie ekscytuje się widokiem postkomunistycznej apokalipsy w rosyjskim krajobrazie i miejskiej architekturze. Albo – ekscytuje się, ale nieco inaczej. Kalder bowiem jest wstrząśnięty widokami, których w Szkocji nie mógł uświadczyć. Stasiuk zaś przeciwnie – cieszy się, że udało mu się „zobaczyć minione”. Owszem – jedzie do Mongolii, by na stepie doświadczyć dojmującej pustki wszechświata, by dotknąć historii. W Chinach z kolei próbuje wyobrazić sobie przyszłość pod postacią wschodnich hord napierających na Zachód. Ale najważniejsze jest dla niego to, że jadąc na Wschód, a więc niejako „pod prąd czasu”, znalazł klucz do utraconego dzieciństwa. Dzięki tej podróży mógł na nowo poczuć zapomniane zapachy, przypomnieć sobie koślawą grozę imperium, ponownie zanurzyć się w nudzie i w ekscytacji. Wrócić do siebie. Na swój prywatny, lokalny Wschód. I dlatego jest to najbardziej osobista książka Stasiuka.


„Wschód” zaczął się już w „Grochowie”, w którym autor „Jadąc do Babadag” po raz pierwszy w tak otwarty sposób odnosił się do swojego dzieciństwa, do swoich korzeni. I był w tym jakiś metafizyczny dreszcz. Ale można też powiedzieć to inaczej – „Wschód” (Wschód) zaczął się już na Grochowie. I geograficznie – albowiem mówiąc o Wschodzie Stasiuk ma na myśli teren rozpoczynający się na prawym brzegu Wisły, i symbolicznie – bo właśnie Grochów jest tym miejscem, które wyznacza początek i koniec opowieści Stasiuka. Nie będzie chyba wielkim nadużyciem, jeśli zaryzykuję stwierdzenie, że dzięki dzieciństwu spędzonemu na Grochowie (gdzie w latach 60. i 70. nie czuło się związku z miastem, gdzie budowało się proletariacki etos, gdzie na wizytę w kościele skrapiano się perfumami, by wyglądać „miastowo”), ale też dzięki dziecięcym wyprawom do rodzinnej wsi oraz późniejszym eskapadom do „gorszej” Europy, Stasiuk trafił wreszcie do odległych zakątków Azji, niemal do granicznego punktu Wschodu, by tam zacząć poetycką, metaforyczną podróż z powrotem – pod prąd czasu i w poprzek przestrzeni. Być może dopiero na mongolskim stepie albo na jednej z syberyjskich budów, gdzie taczka wydaje taki sam odgłos jak wszystkie taczki na budowach zapamiętanych z dzieciństwa, Stasiuk odkrył, że Wschód jest jego ojczyzną, jego powołaniem, jego koniecznością. W nieoczekiwanym synowskim wyznaniu mówi o tym wprost (jest to fragment, który stanie się prawdopodobnie najczęściej cytowanym passusem z całej jego twórczości): „Mama, jak ja mam na Zachód jeździć? Z tej nadbużańskiej równiny? Z tych piasków, w które waliły pioruny? Z tych wądołów ze stojącą zielonkawą wodą? Mamo, dokąd ty mnie wysyłasz? Zdrajcę ze mnie chcesz zrobić? Podrzutka jakiegoś?”. 


Dlatego też książka o tytule sugerującym dalekie wyprawy (i z okładką, która takie oczekiwania pogłębia) w większości jest opisem prowincjonalnej Polski. Owszem – podróż do Mongolii, Chin i Rosji jest szkieletem tej narracji, ale (przynajmniej w pierwszej części) to przede wszystkim tło dla wyobrażeniowej podróży po wschodniej Polsce, po miejscach, których już nie ma, po własnej przeszłości. Stąd rajd po prowincjonalnej Polsce z włączonym Radiem Maryja w samochodzie, stąd ucieczka z miasta, które – jak we wspomnieniu z dzieciństwa – „zamieniało się w miasteczko. Parterowiało. Przypadało do ziemi, żeby w końcu zamienić się w wieś ciągnącą się aż po krawędź mapy”. Stąd Tłuszcz, Nasielsk, Węgrów. Stąd rozliczenie z Grochowem i podzwonne dla rekrutującego się ze wsi wielkomiejskiego proletariatu, stąd nieco zaczepna propozycja, by Lublin zrobić stolicą Polski („Lublin był lepszy. Niczego nie udawał”), stąd wreszcie wstrząsające w swojej bezradności opisy pogromu Żydów, które na zawsze naznaczyły Polskę dotkliwym brakiem (także w sferze symbolicznej). 


„Wschód” jest swego rodzaju odkupieniem win, odprawieniem prywatnych czarów nad historią – tą prywatną, i tą światową. Podróż na Wschód staje się wymownym gestem – to ucieczka do miejsc rajskich w swojej pierwotności, ale także wyprawa do wnętrza potwora. To niejako odwrócenie dotychczasowego, pisanego przez kilka pokoleń losu (rodzice autora przybyli ze wschodniej Polski do Warszawy) i zadośćuczynienie największej winie, którą było poczucie obcości. Ale to też świadoma podróż pod prąd czasu i pod prąd historii, tego zimnego dreszczu, „który przebiegł od Kamczatki po Łabę”. „Wschód” jest próbą rozliczenia, zrozumienia, poznania komunizmu – tej traumy, która w wymiarze prywatnym zaciążyła nad rodzinnym wspomnieniem, zaś w wymiarze globalnym przeczołgała się po ogromnej połaci przestrzeni i czasu.


Tej podróży w przeszłość towarzyszy sprzężenie zwrotne. W drugiej części książki, zdecydowanie bardziej opisowej i zdecydowanie bardziej dalekowschodniej, Stasiuk wchodzi czasem w rolę komentatora współczesności. Znalazło się tu miejsce nie tylko na analizę rzeczywistości geopolityczno-socjologicznej, ale też na projekcję przyszłości z wizją Chińczyków zalewających Zachód tandetnymi produktami jednorazowego użytku. Trudno jednak wyzbyć się wrażenia, że im dalej Stasiuk jedzie, tym jego narracja staje się rozmyta. Nadto opisowa, dokumentalna, czy wręcz publicystyczna. Nieprzypadkowo najmocniejszy chyba azjatycki fragment „Wschodu” to moment kontaktu z absolutną pustką na mongolskiej pustyni. Znika wtedy Mongolia, znika Rosja, pojawiają się archetypiczne obrazy. Z dzieciństwa. Z polskiego Wschodu. Stasiuk jest bowiem najlepszy wtedy, gdy jego eseistyczna historiozofia staje się melancholijna i osobista. Czy nie jest bowiem tak, że – jak sam pisze – „im szersze zataczamy kręgi, tym wyraźniejszy jest środek tego krążenia i tym silniejsze przyciąganie?”.

Andrzej Stasiuk
„Wschód”
Czarne, Wołowiec 2014 

(tekst ukazał się pierwotnie w miesięczniku "Chimera")

piątek, 12 września 2014

SIŁA KOBIET - Jelena Czyżowa "Czas kobiet"


Jelena Czyżowa napisała powieść, która rehabilitując ogromną rzeszę radzieckich kobiet – bezimiennych budowniczych systemu – jednocześnie wzrusza. Być może właśnie to czytelnicze wzruszenie (poza, rzecz jasna, wyrazistą wymową społeczno-rozrachunkową powieści) przyczyniło się w dużej mierze do tego, że „Czas kobiet” uhonorowany został prestiżową nagrodą Rosyjskiego Bookera w roku 2009.

Akcja powieści Czyżowej rozgrywa się w Leningradzie we wczesnych latach 60. ubiegłego wieku (choć w opowieściach bohaterek, będących niezwykle ważnym tłem dla przedstawionej historii, pojawiają się także lata wcześniejsze – rewolucja, blokada Leningradu w czasie wojny ojczyźnianej, stalinowskie czystki). Antonina, pracująca w fabryce prosta dziewczyna, zachodzi w ciążę z przypadkowo poznanym mężczyzną i zostaje przez niego opuszczona. Ten niewdzięczny osobnik pojawił się w życiu Antoniny na chwilę, by, obarczywszy ją szeregiem problemów, zniknąć. W powieści Czyżowej nie jest to nic szczególnego – mężczyźni nie odgrywają w tym świecie większej roli. Nieprzypadkowo jest to bowiem, zgodnie z tytułem, „czas kobiet”. Związek Radziecki lat sześćdziesiątych był wszak czasem kobiet, choć w ówczesnej propagandzie panował zupełnie inny paradygmat – Kraju Rad najpierw bronili dzielni mężczyźni, którzy potem budować jego wielkość. W istocie było jednak odwrotnie. Wielu mężczyzn zginęło na wojnie, a ci, którzy „są do wzięcia”, to albo zapijaczeni prostacy, albo zadufani w sobie przedstawiciele aparatu państwa. Jednym słowem – trudno o dobrego mężczyznę.

Ale powieść Czynowej nie jest pamfletem na nieporadnych mężczyzn. Jest przede wszystkim gloryfikacją kobiet. Zwykłych i zapomnianych przez historię. Takich jak Antonina, która musi zrozumieć podstawową prawdę tamtych czasów, przekazaną przez przyznającej jej pokój w komunałce (zamiast hotelu robotniczego) przewodniczącą rady zakładowej: „No bo jak u nas jest? To matka jest głową: i napoi, i nakarmi. No i co, że bez męża?”. Ale każdy, kto pamięta „Biesy” i słowa Julii Michajłowny („Okropny jest los kobiety rosyjskiej, Warwaro Pietrowno”), wie, że Rosja zawsze wymagała od kobiet ogromnego poświęcenia. Wymagała go także w czasach późniejszych – filmowy hit z roku 1980, „Moskwa nie wierzy łzom”, pokazywał, że radzieckie imperium złożyłoby się jak domek z kart, gdyby nie siła kobiet.

Nieprzypadkowo wspominam film Władimira Mienszowa, albowiem Czyżowa, opisując tragiczną historię Antoniny, parafrazuje tę znaną filmową historię. Proponuje jednak o wiele bardziej ponure zakończenie – na miarę tamtych czasów. Powieściowa Antonina zostaje dokwaterowana do komunałki, w której mieszkają trzy staruszki – Jewdokija, Glikerija i Ariadna. Każda, oczywiście, straciła męża na wojnie, każda też jest wobec urodzonej przez Antoninę niepełnosprawnej córki nad wyraz opiekuńcza. Walkę tych trzech leningradzkich Mojr, by po śmierci Antoniny nie odebrano im prawa do opieki nad „wnuczką”, dostajemy zamiast happy endu. Antyczny dramat w komunistycznych dekoracjach.

„Czas kobiet” jest dramatyczną opowieścią o bohaterstwie radzieckich kobiet, które musiały dawać sobie radę w nieludzkich czasach. Oszukane przez państwo, opuszczone przez mężczyzn, trwały zdane wyłącznie na siebie. Uporczywa prostota języka powieści Czyżowej w genialny sposób wydobywa tragizm tej historii. Przerażającej, bo ostentacyjnie zwyczajnej. Tak jak czymś zwyczajnym było jeszcze pół wieku temu, że po przydział kilograma mąki czekało się w kolejce gdzieś w piwnicy, by potem buszować po śmietnikach w poszukiwaniu jakiejkolwiek deski, z której można wyciągnąć zardzewiały gwóźdź (po jego przegotowaniu należało włożyć go do mąki, by się nie popsuła). O to wszystko musiały dbać kobiety. Wspaniała powieść Czyżowej jest hołdem dla milionów bezimiennych radzieckich kobiet, o które przez długie lata nikt się upominał.

Jelena Czyżowa
"Czas kobiet
tłum. Agnieszka Sowińska
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013

(tekst ukazał się pierwotnie na stronie Literackiej Nagrody Europy Środkowej "Angelus")